მეღვინეობის ლაბორატორია
ყურძნის ქიმია და მოსავალი / მჟავები, pH და ბუფერული სისტემა

თავი II · ყურძნის ქიმია და მოსავალი

მჟავები, pH და ბუფერული სისტემა

რატომ არ ემთხვევა ერთმანეთს pH და საერთო მჟავიანობა, რა ფორმით არსებობს ღვინომჟავა და ვაშლმჟავა ტკბილში, როგორ მოქმედებს კალიუმი და რამდენი მჟავა ან კარბონატი სჭირდება მჟავიანობის მომატებას ან შემცირებას.

ტკბილის შემადგენლობა

მოდელი ხსნის მუხტის ბალანსს: ყველა მჟავის ანიონი = H⁺ + K⁺ + სხვა კატიონები. აქტივობის კოეფიციენტები — დევისის განტოლებით, ფოსფატი ფიქსირებულია (2 მმოლ/ლ). ამინომჟავები და ფენოლები გათვალისწინებული არ არის, ამიტომ რეალური ბუფერული ტევადობა 10–20%-ით მეტია.

pH—20 °C
საერთო მჟავიანობა—გ/ლ ღვინომჟავად · pH 7.0
იგივე გოგირდმჟავად—გ/ლ H₂SO₄
ბუფერული ტევადობა—მეკვ/ლ · pH⁻¹
ბიტარტრატი HT⁻—% ღვინომჟავიდან
თავისუფალი H₂T—% ღვინომჟავიდან
ვაშლმჟავის წილი მჟავიანობაში—%
KHT ნამრავლი [K⁺]·[HT⁻]—· 10⁻⁴ (mol/L)²

კორექცია

კალკულატორი არ ითვალისწინებს ღვინის ქვის (KHT) და კალციუმის ტარტრატის შემდგომ გამოყოფას: ღვინომჟავის დამატების შემდეგ მჟავიანობის ნაწილი ცივ სტაბილიზაციაზე იკარგება, CaCO₃-ის შემდეგ კი კალციუმი თვეების განმავლობაში ილექება. დოზა ჯერ 1 ლიტრზე სცადე.

ახალი pH—
ახალი მჟავიანობა—გ/ლ
სულ საჭიროა—
დოზა სამიზნე pH-ისთვის—

ტიტრირების შედეგი

სინჯიდან CO₂ ჯერ უნდა მოცილდეს (გაცხელება ან ვაკუუმი), თორემ ნახშირმჟავაც გაიტიტრება და მჟავიანობა გადაჭარბებული გამოვა. მრუდი აგებულია პირველ რეჟიმში შეყვანილი შემადგენლობისთვის.

მჟავიანობა ღვინომჟავად—გ/ლ
მჟავიანობა გოგირდმჟავად—გ/ლ
ეკვივალენტები—მეკვ/ლ
ერთი წვეთის (0.05 მლ) ცდომილება—გ/ლ

ინტუიცია

მჟავიანობა ღვინის ხერხემალია: ის აძლევს სიახლეს, აბალანსებს შაქარსა და ალკოჰოლს, იცავს ღვინოს მიკრობებისგან და განსაზღვრავს, რამდენ ხანს დაძველდება. მაგრამ „მჟავიანობა" ორ სხვადასხვა რამეს ნიშნავს, და ამ ორის გარჩევა მეღვინის ერთ-ერთი მთავარი უნარია.

საერთო მჟავიანობა (ტიტრირებადი მჟავიანობა) გვეუბნება, რამდენი მჟავაა ტკბილში — ყველა იმ პროტონის რაოდენობას, რომლის განეიტრალებაც ტუტით შეიძლება. pH კი გვეუბნება, რამდენად ძლიერად მოქმედებს ეს მჟავა — რამდენი თავისუფალი წყალბადის იონია ხსნარში ამ წამს. ენაზე სიმჟავეს უფრო საერთო მჟავიანობა განსაზღვრავს, ხოლო ქიმიურ და მიკრობიოლოგიურ სტაბილურობას, ფერს და გოგირდის დიოქსიდის ეფექტურობას — pH.

ორი ტკბილი შეიძლება ერთნაირი საერთო მჟავიანობით სრულიად განსხვავებულ pH-ს აჩვენებდეს. მიზეზი ბუფერული სისტემაა: ყურძნის მჟავები სუსტია, მათი ნაწილი კალიუმთან მარილის სახითაა, და ეს ნარევი pH-ის ცვლილებას ეწინააღმდეგება. ამ გვერდზე ამ სისტემას რაოდენობრივად ავაგებთ.

ისტორია

ღვინის ქვა — კასრებისა და ქვევრების კედლებზე დალექილი კრისტალები — ანტიკური ხანიდან იყო ცნობილი. 1769 წელს შვედმა ქიმიკოსმა კარლ ვილჰელმ შეელემ მისგან პირველად გამოყო ღვინომჟავა, 1785 წელს კი ვაშლის წვენიდან — ვაშლმჟავა. 1848 წელს ახალგაზრდა ლუი პასტერმა ღვინომჟავის მარილების კრისტალების შესწავლისას აღმოაჩინა მოლეკულური ასიმეტრია (ქირალობა) — ქიმიის ერთ-ერთი ფუნდამენტური აღმოჩენა სწორედ ღვინის ქვიდან დაიწყო.

pH-ის ცნება 1909 წელს დანიელმა ქიმიკოსმა სორენ სორენსენმა შემოიღო კოპენჰაგენის კარლსბერგის ლაბორატორიაში, ფერმენტების კვლევისას. ღვინის ტიტრირებით ანალიზი XIX საუკუნეში უკვე რუტინული იყო, pH-ის სისტემატური გაზომვა კი მეღვინეობაში XX საუკუნის შუა ხანებიდან, ელექტრონული pH-მეტრების გავრცელებასთან ერთად დამკვიდრდა.

XIX საუკუნის ბოლოს შვეიცარიელმა მკვლევარმა ჰერმან მიულერ-თურგაუმ ახალგაზრდა ღვინის მჟავიანობის თავისთავად შემცირება ბაქტერიების მოქმედებას დაუკავშირა. ასე დაიწყო მალოლაქტიკური დუღილის შესწავლა, რომელიც დღეს წითელი ღვინის თითქმის ყველა ტექნოლოგიის ნაწილია.

ტკბილის მჟავები

ყურძნის მჟავიანობის 90%-ზე მეტი ორ ორფუძიან მჟავაზე მოდის. ღვინომჟავა ვაზისთვის თითქმის უნიკალურია — სხვა ხილში იშვიათად გვხვდება. მისი რაოდენობა მარცვალში ფერის შეცვლის ფაზამდე ყალიბდება და შემდეგ თითქმის აღარ იცვლება: სიმწიფისას კონცენტრაცია მხოლოდ მარცვლის ზრდით (განზავებით) მცირდება. ტკბილში ჩვეულებრივ 4–8 გ/ლ-ია. ღვინომჟავა ყველაზე ძლიერია ყურძნის მჟავებს შორის (pKa₁ = 3.04) და მიკრობულად სტაბილურია.

ვაშლმჟავა, პირიქით, სუნთქვის სუბსტრატია: სიმწიფისას ვაზი მას „წვავს", და რაც უფრო თბილია ღამეები, მით სწრაფად. ამიტომ ცივი კლიმატის ყურძენში 4–7 გ/ლ შეიძლება იყოს, ცხელ წელიწადს კი 1–2 გ/ლ-მდე ეცემა — ეს თავი I-ის „სიმწიფის დინამიკის" გვერდზე Q₁₀ = 2-ით აღწერილი პროცესია. ვაშლმჟავა ბაქტერიებისთვის ხელმისაწვდომია და მალოლაქტიკური დუღილისას რძემჟავად გარდაიქმნება.

მცირე რაოდენობითაა ლიმონმჟავა (0.1–0.5 გ/ლ), ფოსფორმჟავა და ამინომჟავები; დუღილის შემდეგ ემატება სუქცინმჟავა, რძემჟავა და ძმარმჟავა. მთავარი კატიონი კალიუმია (1000–2500 მგ/ლ): ფესვები მას ნიადაგიდან იღებს, ის ყველაზე მეტად კანშია და ტკბილში დაჭყლეტისას, განსაკუთრებით კი ჭაჭაზე დაყოვნებისას გადადის.

pH, დისოციაცია და მჟავების ფორმები

ორფუძიანი მჟავა $H_2A$ ორ საფეხურად დისოცირდება: $H_2A \rightleftharpoons H^+ + HA^-$ (მუდმივა $K_1$) და $HA^- \rightleftharpoons H^+ + A^{2-}$ ($K_2$). ყოველი pH-ისთვის მჟავა სამ ფორმას შორის ნაწილდება, და მათი წილები მხოლოდ pH-სა და pKa-ზეა დამოკიდებული:

$$\alpha_0 = \frac{1}{D},\quad \alpha_1 = \frac{K_1/[H^+]}{D},\quad \alpha_2 = \frac{K_1K_2/[H^+]^2}{D},\qquad D = 1 + \frac{K_1}{[H^+]} + \frac{K_1K_2}{[H^+]^2}$$

როცა $pH = pK_a$, ორი მეზობელი ფორმა თანაბარია (ჰენდერსონ-ჰასელბალხის განტოლება: $pH = pK_a + \log([A^-]/[HA])$). ტკბილის ჩვეულ pH-ზე (3.0–3.8) ღვინომჟავა ძირითადად ბიტარტრატის ($HT^-$) ფორმითაა, ვაშლმჟავა კი თავისუფალი მჟავისა და $HM^-$-ის ნარევია. ბიტარტრატის წილი მაქსიმუმს pH 3.6–3.7-ის მიდამოებში აღწევს — სწორედ ამიტომაა ღვინის ქვის ($KHT$) გამოყოფა ყველაზე ინტენსიური ამ pH-ზე.

მათემატიკა: მუხტის ბალანსი

ხსნარი ელექტრულად ნეიტრალურია, ამიტომ დადებითი მუხტების ჯამი უარყოფითის ტოლია:

$$[H^+] + [K^+] + \sum[M^{n+}]\,n = \sum_{\text{მჟავები}} C_i\,(\alpha_{1,i} + 2\alpha_{2,i} + 3\alpha_{3,i}) + [OH^-]$$

მარცხნივ — წყალბადის იონი, კალიუმი და სხვა კატიონები (Ca, Mg, Na, ეკვივალენტებში), მარჯვნივ — ყველა მჟავის ანიონი. ამ განტოლებაში ერთადერთი უცნობი $[H^+]$-ია; მარჯვენა მხარე pH-ის ზრდით მონოტონურად იზრდება, ამიტომ ამონახსნი ცალსახაა და კალკულატორი მას ბისექციით პოულობს.

აქტივობა. pH-მეტრი ზომავს აქტივობას $a_{H^+} = \gamma\,[H^+]$, არა კონცენტრაციას. ტკბილის იონური ძალა $I \approx 0.04–0.07$ მოლ/ლ-ია, რაც აქტივობის კოეფიციენტებს შესამჩნევად ამცირებს. კალკულატორი მათ დევისის განტოლებით ითვლის:

$$\log_{10}\gamma_z = -0.51\,z^2\left(\frac{\sqrt I}{1+\sqrt I} - 0.3\,I\right)$$

და იონურ ძალასა და pH-ს იტერაციულად აზუსტებს. ორმუხტიანი იონისთვის ($z = 2$) $\gamma \approx 0.4$, ამიტომ თერმოდინამიკური pKa₂ ტკბილში „ეფექტურად" 0.4–0.5 ერთეულით დაბლაა.

საერთო მჟავიანობა არის ტუტის რაოდენობა, რომელიც ტკბილს საწყისი pH-დან ტიტრირების წერტილამდე (pH 7.0 ან 8.2) მიიყვანს. ეკვივალენტებიდან გრამებზე გადასვლა: $TA_{\text{ღვინომჟ.}} = 0.07504 \cdot TA_{\text{მეკვ/ლ}}$, $TA_{\text{გოგირდმჟ.}} = 0.04904 \cdot TA_{\text{მეკვ/ლ}}$, ანუ $TA_{\text{გოგირდმჟ.}} = 0.654\,TA_{\text{ღვინომჟ.}}$. ლაბორატორიული ტიტრირებისას:

$$TA\ (\text{გ/ლ ღვინომჟავად}) = \frac{V_{NaOH}\cdot N \cdot 75.04}{V_{\text{სინჯი}}}$$

ბუფერული ტევადობა $\beta = dC_B/d\,pH$ — რამდენი მილიეკვივალენტი ფუძე სჭირდება pH-ის ერთი ერთეულით აწევას. ტკბილისთვის ჩვეულებრივ 30–60 მეკვ/ლ·pH-ია. რაც მეტია β, მით ნაკლებად იცვლება pH მჟავის ან კარბონატის დამატებისას.

ძირითადი სიდიდეები

სიდიდეაღნიშვნაერთეულიტიპური მნიშვნელობა ტკბილში
pHpH—3.0 – 3.8
საერთო მჟავიანობა (ტიტრირებადი)TAგ/ლ ღვინომჟავად4 – 10
ღვინომჟავა—გ/ლ4 – 8
ვაშლმჟავა—გ/ლ1 – 7
ლიმონმჟავა—გ/ლ0.1 – 0.5
კალიუმიK⁺მგ/ლ1000 – 2500
იონური ძალაIმოლ/ლ0.04 – 0.07
ბუფერული ტევადობაβმეკვ/ლ·pH⁻¹30 – 60

მჟავების დისოციაციის მუდმივები (25 °C, თერმოდინამიკური)

მჟავაფუძიანობაpKa₁pKa₂pKa₃მოლური მასა (გ/მოლ)
ღვინომჟავა23.044.37—150.09
ვაშლმჟავა23.405.20—134.09
ლიმონმჟავა33.134.766.40192.12
რძემჟავა13.86——90.08
ფოსფორმჟავა32.157.2012.3597.99

კალიუმი და ღვინის ქვა

კალიუმი pH-ის მთავარი „მტერია". ყოველი კალიუმის იონი მჟავის ერთ პროტონს ანაცვლებს, ამიტომ კალიუმის ზრდა pH-ს ზრდის და საერთო მჟავიანობას ამცირებს — თითქოს ტკბილს ტუტე დავამატეთ. კალიუმი ტკბილში მით მეტია, რაც უფრო ნოყიერია ნიადაგი, რაც უფრო ძლიერია ვაზის ზრდის ენერგია (სიმტკიცე), რაც უფრო დაჩრდილულია მტევანი და რაც უფრო დიდხანს რჩება ტკბილი ჭაჭაზე.

კალიუმის ბიტარტრატი ($KHT$, ღვინის ქვა) ცუდად იხსნება და მისი ხსნადობა ალკოჰოლის ზრდით და ტემპერატურის შემცირებით მკვეთრად ეცემა. დუღილის შემდეგ ღვინო თითქმის ყოველთვის ზეგაჯერებულია, და ზამთარში ან ცივი სტაბილიზაციისას კრისტალები ილექება. ეს pH-ს ცვლის: pH 3.65-ზე დაბლა ღვინის ქვის გამოყოფა pH-ს ამცირებს (ხსნარიდან უფრო მეტი ფუძე, $K^+$, მიდის, ვიდრე მჟავა), ხოლო 3.65-ზე მაღლა — ზრდის. კალკულატორი აჩვენებს კონცენტრაციულ ნამრავლს $[K^+][HT^-]$ ორიენტირად; რეალური გაჯერების ზღვარი ღვინოში კომპლექსწარმოქმნისა და კოლოიდების გამო უფრო მაღალია და კონდუქტომეტრული ტესტით განისაზღვრება.

მჟავიანობის მომატება / შემცირება

მჟავიანობის მომატება (აციდიფიკაცია) ცხელ წელიწადს ან ზედმეტად მაღალი pH-ის დროს ტარდება. ძირითადი საშუალებაა L-ღვინომჟავა: 1 გ/ლ საერთო მჟავიანობას თავდაპირველად ზუსტად 1 გ/ლ-ით ზრდის, pH-ს კი 0.1–0.2-ით ამცირებს, ბუფერული ტევადობის მიხედვით. ნაწილი შემდეგ ღვინის ქვად ილექება, ამიტომ საბოლოო ეფექტი ნაკლებია. რძემჟავა ერთფუძიანი და სუსტია: იმავე pH-ის ეფექტისთვის მეტი სჭირდება, მაგრამ არ ილექება. ევროკავშირის წესით ტკბილის მჟავიანობის მომატება 1.5 გ/ლ-მდეა დაშვებული (ღვინომჟავად, ანუ 20 მეკვ/ლ), ღვინისა — 2.5 გ/ლ-მდე.

მჟავიანობის შემცირება (დეაციდიფიკაცია) ცივ, მჟავე წლებში ტარდება. სტექიომეტრია ეკვივალენტებზეა დაფუძნებული: $CaCO_3$ (100 გ/მოლ) ორ ეკვივალენტს ანეიტრალებს, ამიტომ მჟავიანობის 1 გ/ლ-ით შესამცირებლად 0.67 გ/ლ სჭირდება; $KHCO_3$ ერთეკვივალენტიანია და 1.33 გ/ლ სჭირდება. ორივე შემთხვევაში CO₂ გამოიყოფა. კალციუმი თვეების განმავლობაში ილექება კალციუმის ტარტრატად, კალიუმი კი pH-ს დამატებით ზრდის. ევროკავშირში ღვინის მჟავიანობის შემცირება 1 გ/ლ-მდეა დაშვებული (ღვინომჟავად).

მალოლაქტიკური დუღილი ბიოლოგიური დეაციდიფიკაციაა: $C_4H_6O_5 \rightarrow C_3H_6O_3 + CO_2$. ორფუძიანი ვაშლმჟავა ერთფუძიან რძემჟავად იქცევა, ამიტომ 1 გ/ლ ვაშლმჟავის გარდაქმნა მჟავიანობას დაახლოებით 0.56 გ/ლ-ით (ღვინომჟავად) ამცირებს, pH-ს კი 0.1–0.3-ით ზრდის. გემო რბილდება, სიმჟავე „კბილს აღარ ჭრის".

კავშირები

წინა გვერდი, „შაქრები და ტკბილის სიმკვრივე", ბალანსის მეორე მხარეა: შაქარი და საერთო მჟავიანობა ერთად განსაზღვრავს ღვინის სტილს, ხოლო თავი I-ის „სიმწიფის დინამიკაში" ორივე დროში იცვლება და pH იქ გამარტივებული ფორმულით ითვლება. აქ იგივე pH ამოიხსნება ზუსტი მუხტის ბალანსით. მომდევნო გვერდი, „ფენოლური ნაერთები", აჩვენებს, რატომ არის pH ფერისთვის კრიტიკული: ანთოციანების წითელი ფორმის წილი pH-ის ზრდით სწრაფად მცირდება.

თავი III-ში pH განსაზღვრავს, გოგირდის დიოქსიდის რა ნაწილია აქტიური მოლეკულური ფორმით (pH 3.2-სა და 3.8-ზე სხვაობა თითქმის ოთხმაგია) და რამდენად უსაფრთხოა ღვინო ბაქტერიებისგან. მალოლაქტიკურ დუღილს იქ დეტალურად განვიხილავთ.

გამოყენება — ქართული პრაქტიკა

ქართული ჯიშები მჟავიანობით მკვეთრად განსხვავდება. დასავლეთ საქართველოს თეთრი ჯიშები (ციცქა, ცოლიკოური) მაღალ მჟავიანობას ინარჩუნებს — სწორედ ამიტომ გამოდგება ციცქა ცქრიალა ღვინისთვის. რქაწითელი ცხელ კახეთშიც კარგად ინარჩუნებს მჟავიანობას, საფერავი კი მაღალი მჟავიანობის წითელი ჯიშია, რაც მის ხანგრძლივ დაძველების პოტენციალს ხსნის.

კახური ტრადიციით დაყენებისას ტკბილი თვეობით რჩება ჭაჭაზე. კანიდან კალიუმი გადადის, ამიტომ ქვევრის ღვინის pH, როგორც წესი, ევროპული წესით დაყენებულ იმავე ჯიშის ღვინოზე მაღალია, საერთო მჟავიანობა კი დაბალი. ამას ემატება ქვევრში ზამთრის განმავლობაში თავისთავად მიმდინარე მალოლაქტიკური დუღილი და ღვინის ქვის დალექვა ქვევრის კედლებზე. მეღვინისთვის ეს ნიშნავს, რომ ცხელ წელიწადს pH-ის კონტროლი დაყენების დაწყებამდეა საჭირო: ჭაჭაზე დაყოვნების შემდეგ კორექცია უფრო რთულია.

ტერმინთა განმარტებები

ტერმინიგანმარტება
pHწყალბადის იონების აქტივობის უარყოფითი ათობითი ლოგარითმი
საერთო მჟავიანობა (ტიტრირებადი მჟავიანობა)ყველა გასატიტრი მჟავის ჯამი, გამოხატული ღვინომჟავად ან გოგირდმჟავად
დისოციაციის მუდმივა (pKa)pH, რომელზეც მჟავის ორი მეზობელი ფორმა თანაბარია
ბუფერული ტევადობაფუძის რაოდენობა, რომელიც pH-ს ერთი ერთეულით ზრდის
ბიტარტრატიღვინომჟავის ერთხელ დისოცირებული ფორმა HT⁻
კალიუმის ბიტარტრატი (ღვინის ქვა)KHT — ღვინომჟავის ძნელად ხსნადი კალიუმის მარილი
მილიეკვივალენტი (მეკვ)ნეიტრალიზებადი პროტონების რაოდენობა, მილიმოლებში
იონური ძალახსნარში იონების კონცენტრაციისა და მუხტის ჯამური საზომი
აქტივობის კოეფიციენტიიონის „ეფექტური" კონცენტრაციის ფარდობა რეალურთან
მჟავიანობის მომატება / შემცირებამჟავიანობის კორექცია მჟავის ან კარბონატის დამატებით
მალოლაქტიკური დუღილივაშლმჟავის რძემჟავად გარდაქმნა ბაქტერიებით
ცივი სტაბილიზაციაღვინის გაცივება ღვინის ქვის წინასწარ დასალექად

პრაქტიკული გამოყენება გამოთვლებში

ცხელი წელიწადია კახეთში. რქაწითელის ტკბილის ანალიზმა აჩვენა: ღვინომჟავა 5.0 გ/ლ, ვაშლმჟავა 2.0 გ/ლ, ლიმონმჟავა 0.3 გ/ლ, კალიუმი 1800 მგ/ლ. კალკულატორი მუხტის ბალანსიდან ითვლის pH 3.68-ს და საერთო მჟავიანობას 3.9 გ/ლ-ს — ქვევრის ღვინისთვის, რომელიც ჭაჭაზე კიდევ უფრო მეტ კალიუმს მიიღებს, საშიშად მაღალი pH და დაბალი მჟავიანობა. ბუფერული ტევადობა დაახლოებით 40 მეკვ/ლ·pH-ია. მეღვინე სამიზნედ pH 3.50-ს ირჩევს. მჟავიანობის კორექციის რეჟიმი აჩვენებს, რომ ამისთვის დაახლოებით 1.07 გ/ლ ღვინომჟავაა საჭირო. ეს ევროკავშირის ზღვარში (1.5 გ/ლ) ჯდება, საერთო მჟავიანობას კი 4.9 გ/ლ-მდე ზრდის. 5000 ლიტრისთვის ეს 5.35 კგ ღვინომჟავაა. ლაბორატორიაში 10 მლ სინჯის 0.1 N NaOH-ით ტიტრირებისას დამატებამდე დაახლოებით 5.2 მლ იხარჯება. შედარებისთვის, ნორმალური წლის ტკბილს (ღვინომჟავა 6, ვაშლმჟავა 3 გ/ლ, კალიუმი 1600 მგ/ლ) pH 3.31 და მჟავიანობა 6.4 გ/ლ აქვს. მისი სრული მალოლაქტიკური დუღილი pH-ს 3.44-მდე გაზრდის და მჟავიანობას 4.7 გ/ლ-მდე შეამცირებს.

დამწყებისთვის — ანალიზიდან გადაწყვეტილებამდე

1. გახსენი „კალკულატორი", რეჟიმი „მჟავები და pH". შეიყვანე ლაბორატორიული ანალიზის შედეგები: ღვინომჟავა, ვაშლმჟავა და კალიუმი. თუ ლიმონმჟავა და სხვა კატიონები არ იცი, ნაგულისხმევი მნიშვნელობები დატოვე.

2. ბარათებში ნახავ გამოთვლილ pH-ს, საერთო მჟავიანობას ღვინომჟავად და გოგირდმჟავად (ძველ ქართულ და რუსულ ლიტერატურაში ხშირად გოგირდმჟავად წერდნენ) და ბუფერულ ტევადობას. თუ ტკბილის pH გაზომილიც გაქვს, შეადარე: 0.1-ზე მეტი სხვაობა ნიშნავს, რომ ანალიზში რაღაც აკლია, ჩვეულებრივ კალიუმი.

3. პირველი გრაფიკი აჩვენებს, რა ფორმითაა ღვინომჟავა და ვაშლმჟავა შენს pH-ზე. მეორე აჩვენებს, როგორ ცვლის კალიუმი pH-სა და მჟავიანობას. სცადე კალიუმის სლაიდერის გადაწევა და ნახე, რამდენად მგრძნობიარეა pH.

4. თუ pH ზედმეტად მაღალია (თეთრისთვის 3.5-ზე, წითლისთვის 3.7-ზე მეტი), გადადი რეჟიმზე „მჟავიანობის კორექცია". აირჩიე საშუალება და სამიზნე pH, შეიყვანე მოცულობა. კალკულატორი გეტყვის, რამდენი კილოგრამია საჭირო და ჯდება თუ არა დოზა ევროკავშირის ზღვარში.

5. რეჟიმი „ტიტრირება" ლაბორატორიული შედეგის გადასაყვანადაა: შეიყვანე სინჯის მოცულობა, NaOH-ის ნორმალობა და დახარჯული მილილიტრები. მიიღებ მჟავიანობას ყველა სტანდარტულ ერთეულში.

პროფესიონალისთვის — მოდელის ფარგლები და სიზუსტე

1. მოდელი ზუსტ მუხტის ბალანსს ხსნის თერმოდინამიკური pKa-ებით და დევისის აქტივობის კოეფიციენტებით. ის არ ითვალისწინებს ამინომჟავებს, ფენოლებს, ცილებს და სუქცინმჟავას, ამიტომ რეალური ბუფერული ტევადობა 10–20%-ით მეტია და pH-ის ცვლილება დამატებისას ოდნავ ნაკლები. ღვინოში ეთანოლი pKa-ებს 0.1–0.2-ით ზრდის; ეს ეფექტიც გათვალისწინებული არ არის.

2. „სხვა კატიონების" პარამეტრი მოდელის კალიბრაციის საშუალებაა. თუ ერთ სინჯზე გაზომილი გაქვს pH, საერთო მჟავიანობა, ღვინომჟავა, ვაშლმჟავა და კალიუმი, შეარჩიე ეს პარამეტრი ისე, რომ გამოთვლილი pH გაზომილს დაემთხვეს. შემდეგ კორექციის პროგნოზი ბევრად ზუსტი იქნება.

3. ღვინომჟავის დამატების რეალური ეფექტი ნაკლებია გამოთვლილზე, რადგან ნაწილი ღვინის ქვად ილექება. pH 3.65-ზე დაბალ ღვინოში ეს დალექვა pH-ს დამატებით ამცირებს, მაღალში კი ნაწილობრივ აბრუნებს. საბოლოო ეფექტი მხოლოდ ცივი სტაბილიზაციის შემდეგ ჩანს, ამიტომ დოზა ყოველთვის ჯერ 1-ლიტრიან სინჯზე სცადე.

4. ორი ტიტრირების წერტილი განსხვავებულ შედეგს იძლევა: pH 8.2-მდე ტიტრირება (ფენოლფტალეინი) pH 7.0-მდე ტიტრირებაზე (OIV-ის მეთოდი) 0.05–0.3 გ/ლ-ით მეტს აჩვენებს. სხვაობა ფოსფატს, ფენოლებსა და ამინომჟავებს მოდის. სხვადასხვა ლაბორატორიის შედეგების შედარებისას ყოველთვის დააზუსტე მეთოდი.

5. წითელ ტკბილში ფერი ინდიკატორის ცვლილებას ფარავს, ამიტომ ტიტრირება pH-მეტრით ჯობია. სინჯიდან CO₂ აუცილებლად უნდა მოცილდეს (მოკლე ადუღება ან ვაკუუმი), რადგან ნახშირმჟავა მჟავიანობას 0.2–0.5 გ/ლ-ით ზრდის. NaOH-ის ხსნარი ჰაერიდან CO₂-ს შთანთქავს, ამიტომ მისი ნორმალობა კალიუმის ჰიდროფტალატით რეგულარულად უნდა შემოწმდეს.

1. ორ ტკბილს ერთნაირი საერთო მჟავიანობა აქვს (6 გ/ლ), მაგრამ ერთის pH 3.2-ია, მეორის — 3.6. რა არის განსხვავების მთავარი მიზეზი?

საერთო მჟავიანობა ითვლის ყველა გასატიტრ პროტონს, pH კი მხოლოდ თავისუფალ H⁺-ს. კალიუმი მჟავების ნაწილს მარილად აქცევს — pH იზრდება, ხოლო ტიტრირებადი მჟავიანობა ნაკლებად იცვლება.

2. რამდენი CaCO₃ სჭირდება მჟავიანობის 1 გ/ლ-ით (ღვინომჟავად) შემცირებას?

CaCO₃-ის ერთი მოლი (100 გ) ორ ეკვივალენტს ანეიტრალებს, ანუ 50 გ/ეკვ; ღვინომჟავისთვის 75 გ/ეკვ, ამიტომ 50/75 ≈ 0.67. KHCO₃ ერთვალენტიანია (100 გ/ეკვ) და 1.33 გ/ლ სჭირდება.

3. რატომ ამცირებს მალოლაქტიკური დუღილი მჟავიანობას?

L-ვაშლმჟავა → L-რძემჟავა + CO₂. 1 გ/ლ ვაშლმჟავის გარდაქმნა მჟავიანობას დაახლოებით 0.56 გ/ლ-ით (ღვინომჟავად) ამცირებს, pH კი 0.1–0.3-ით იზრდება.

4. ტკბილის pH 3.3-ია. ღვინომჟავის რომელი ფორმა ჭარბობს?

pH 3.04-სა (pKa₁) და 4.37-ს (pKa₂) შორის ძირითადი ფორმა HT⁻-ია. სწორედ ის ქმნის კალიუმთან ღვინის ქვას (KHT), რომლის გამოყოფა ყველაზე ძლიერია pH 3.6–3.7-ის მიდამოებში.