თავი VII · სენსორული მეცნიერება და დეგუსტაცია
არომატის ბორბალი ღვინის სუნის აღწერის საერთო ენაა: ზოგადი ჯგუფიდან (ხილი, ყვავილი, სანელებელი) კონკრეტულ დესკრიპტორამდე (მწვანე ვაშლი, ვარდი, შავი პილპილი). ეს ბორბალი ჩვენი საიტისთვის შედგა, ქართული ტერმინებით; ყოველ დესკრიპტორს ახლავს ნაერთი, რომელიც მას იძლევა, და ღვინოები, რომლებშიც ის გვხვდება.
დააჭირე ბორბლის სექტორს: შიდა რგოლი — ჯგუფი, შუა — ქვეჯგუფი, გარე — დესკრიპტორი. ჯგუფზე დაჭერა მას გაადიდებს, ცენტრზე დაჭერა — უკან დააბრუნებს. ბარათებში გამოჩნდება დესკრიპტორის ნაერთი და ღვინოები.
ბორბალი დეგუსტაციისას ტერმინის მოძებნაში გეხმარება: ჯერ ზოგადი ჯგუფი დაადგინე („ხილი"), მერე — ქვეჯგუფი („ხეხილი"), ბოლოს — კონკრეტული სუნი („მწვანე ვაშლი"). ნაერთები ყველაზე მნიშვნელოვანი ცნობილი წყაროებია; ერთ დესკრიპტორს ხშირად რამდენიმე ნაერთის ნარევი ქმნის. დეფექტების სუნები ცალკეა — იხ. „ღვინის დეფექტები".
ინტენსივობა 0–5 ჯგუფების მიხედვით
შეაფასე თითოეული ჯგუფის ინტენსივობა 0-დან 5-მდე და შეადარე ტიპურ სტილს. მსგავსება კოსინუსური მსგავსებით ითვლება (100% — ერთნაირი ფორმის პროფილი). სტილების პროფილები საილუსტრაციოა და ზოგად აღწერებზეა დაფუძნებული; ქართული ჯიშების ღვინის არომატი წესზე, მოსავალზე და მეღვინეზე ძლიერ არის დამოკიდებული.
სუნის აღწერა რთულია: ენაში სუნისთვის ცალკე სიტყვები თითქმის არ გვაქვს და მას საგნების მიხედვით აღვწერთ („ვაშლის", „ვარდის" სუნი). სხვადასხვა ადამიანი ერთსა და იმავე სუნს სხვადასხვა სიტყვით ასახელებს, რაც დეგუსტაციის შედეგებს შეუდარებელს ხდის. ამიტომ 1980-იან წლებში კალიფორნიის უნივერსიტეტში (დევისი) ენ ნობლმა და კოლეგებმა ღვინის არომატის სტანდარტიზებული ტერმინოლოგია შექმნეს, რომელიც ბორბლის სახით გამოქვეყნდა (Noble et al., 1984, 1987). მას შემდეგ ბევრი ქვეყანა და ორგანიზაცია საკუთარ ვერსიას იყენებს.
ამ საიტის ბორბალი ჩვენივე სტრუქტურით შედგა, ქართული ტერმინებით და ქართული ჯიშების მაგალითებით. ის სამსაფეხურიანია:
1. ჯგუფი — ზოგადი კლასი (ხილი, ყვავილი, სანელებელი, ხე და ა.შ.). ამის დადგენა ყველაზე ადვილია.
2. ქვეჯგუფი — ვიწრო კლასი (ციტრუსი, ხეხილი, კენკრა, ჩირი).
3. დესკრიპტორი — კონკრეტული სუნი (ლიმონი, მწვანე ვაშლი, მარწყვი, ქიშმიში).
ბევრ დესკრიპტორს ცნობილი ქიმიური წყარო აქვს (იხ. „არომატული ნაერთები"):
| დესკრიპტორი | ნაერთი | წარმოშობა |
|---|---|---|
| ბანანი | იზოამილაცეტატი | დუღილი (საფუარი) |
| მწვანე ვაშლი | ეთილჰექსანოატი | დუღილი |
| გრეიპფრუტი | 3-მერკაპტოჰექსანოლი | ყურძნის წინამორბედი, საფუარი ათავისუფლებს |
| ვარდი | β-ფენილეთანოლი, გერანიოლი | საფუარი, ყურძენი |
| მწვანე წიწაკა | IBMP | ყურძენი (მოუმწიფებელი) |
| შავი პილპილი | როტუნდონი | ყურძნის კანი |
| მოხარშული ვაშლი, თაფლი | β-დამასცენონი | კაროტინოიდების დაშლა |
| კარაქი | დიაცეტილი | მალოლაქტიკური დუღილი |
| ვანილი | ვანილინი | მუხა |
| ნიგოზი | სოტოლონი, აცეტალდეჰიდი | ჟანგვითი დავარგება |
| ნავთი | TDN | დავარგება |
ერთ დესკრიპტორს ხშირად რამდენიმე ნაერთის ნარევი ქმნის, ხოლო ერთი ნაერთი კონცენტრაციის მიხედვით სხვადასხვაგვარად იგრძნობა. მაგალითად, სოტოლონი დაბალ კონცენტრაციაზე ნიგოზს, მაღალზე — შამბალას მოგვაგონებს.
ქარვისფერი ქვევრის ღვინის არომატი ევროპული თეთრი ღვინისგან ძლიერ განსხვავდება: ციტრუსისა და ახალი ხილის ნაცვლად ჭარბობს ჩირი (გარგარი, ქიშმიში), მოხარშული ვაშლი და კომში, თაფლი, ნიგოზი, შავი ჩაი, ხმელი ბალახი და სანელებლები. ეს ჭაჭიდან გამოსული ფენოლებისა და ნორიზოპრენოიდების, ჟანგვითი ნაერთების და ხანგრძლივი კონტაქტის შედეგია. ამის საპირისპიროდ, საფერავს ახასიათებს მუქი კენკრა (მაყვალი, ალუბალი, მოცხარი), იისფერი და, დავარგებისას, ჩირი და სანელებლები.
დეგუსტაციის შედეგების შესადარებლად თითოეული ჯგუფის ინტენსივობა სკალაზე (მაგალითად, 0–5) ფასდება და რადარის დიაგრამაზე აისახება. ორი პროფილის მსგავსება კოსინუსური მსგავსებით შეიძლება შეფასდეს:
$$S = \frac{\sum_i a_i b_i}{\sqrt{\sum_i a_i^2}\,\sqrt{\sum_i b_i^2}},$$
რომელიც პროფილის ფორმას ადარებს და არა საერთო ინტენსივობას: სუსტი და ძლიერი ღვინო ერთნაირი სტრუქტურით 100%-ით მსგავსია.
A. C. Noble et al., „Progress towards a standardized system of wine aroma terminology", AJEV 35 (1984); A. C. Noble et al., „Modification of a standardized system of wine aroma terminology", AJEV 38 (1987); R. S. Jackson, „Wine Tasting: A Professional Handbook" (2017); A. L. Waterhouse, G. Sacks, D. Jeffery, „Understanding Wine Chemistry" (2016). ამ გვერდის ბორბალი და სტილების პროფილები საიტისთვის შედგა და საილუსტრაციოა.
1. „ბორბლის" რეჟიმში დააჭირე ბორბლის სექტორს. ჯგუფზე დაჭერა მას გაადიდებს, ცენტრზე დაჭერა — უკან დააბრუნებს, დესკრიპტორზე დაჭერა კი ბარათებში აჩვენებს მის ჯგუფს, ნაერთს და ღვინოებს, რომლებშიც ის გვხვდება. ძებნის ველში შეგიძლია ჩაწერო დესკრიპტორის ან ნაერთის სახელი.
2. „ღვინის არომატული პროფილის" რეჟიმში სლაიდერებით შეაფასე თითოეული ჯგუფის ინტენსივობა 0-დან 5-მდე და აირჩიე შესადარებელი სტილი. ნახავ დომინანტ ჯგუფებს და რამდენად ჰგავს შენი ღვინის პროფილი ტიპურ სტილს.
სუნის ამოცნობა ვარჯიშით ვითარდება. მარტივი სტანდარტები მზადდება ნეიტრალურ ღვინოში (მაგალითად, მსუბუქ თეთრში): თითო ჭიქაში ≈ 50 მლ ღვინო და ერთ-ერთი ინგრედიენტი, 1–2 საათით ადრე. ჭიქა დაფარე.
| დესკრიპტორი | რა დავამატოთ 50 მლ ღვინოს |
|---|---|
| ლიმონი | ლიმონის ცედრა, 1 × 1 სმ |
| გრეიპფრუტი | გრეიპფრუტის ცედრა, 1 × 1 სმ |
| მწვანე ვაშლი | მწვანე ვაშლის თხელი ნაჭერი |
| ბანანი | ბანანის თხელი რგოლი |
| ატამი | კონსერვირებული ატმის სიროფი, 1 ჩაის კოვზი |
| მარწყვი | ერთი დაჭყლეტილი მარწყვი |
| მოცხარი | მოცხარის მურაბა, ½ ჩაის კოვზი |
| ვარდი | ვარდის წყალი, 1 წვეთი |
| მწვანე წიწაკა | ბულგარული წიწაკის პატარა ნაჭერი |
| შავი პილპილი | 2 დამტვრეული პილპილის მარცვალი |
| მიხაკი | 1 მიხაკი |
| ვანილი | ვანილის ექსტრაქტი, 1 წვეთი |
| თაფლი | ½ ჩაის კოვზი თაფლი |
| ნიგოზი | ერთი დამტვრეული ნიგვზის გული |
• სუნის ძებნისას ზოგადიდან კონკრეტულისკენ იარე: „ხილი" → „ხეხილი" → „მწვანე ვაშლი".
• დაყნოსვა მოკლე და ხშირი იყოს: ყნოსვა 20–30 წამში იღლება. შესვენებისას საკუთარი მაჯის ან სუფთა ჰაერის სუნი დაყნოსე.
• ჩაიწერე პირველი შთაბეჭდილება — ის ხშირად ყველაზე ზუსტია.
• სტანდარტები ბრმად, დაშიფრულ ჭიქებში ამოიცანი — ეს სუნის მეხსიერების საუკეთესო ვარჯიშია.
1. რომელი ნაერთი იძლევა მწვანე წიწაკის სუნს?
IBMP მეთოქსიპირაზინია, რომლის აღქმის ზღვარი ნანოგრამებშია. ის ყურძენში მომწიფებასთან ერთად და მზის სინათლეზე იშლება, ამიტომ მისი სუნი მოუმწიფებელ ყურძენსა და გრილ კლიმატს უკავშირდება.
2. რატომ არის ბორბალი სამსაფეხურიანი?
დამგემოვნებლებს ზოგადი ჯგუფის დადგენა ადვილად შეუძლიათ, კონკრეტული სახელის მოძებნა კი რთულია. სამსაფეხურიანი სტრუქტურა ამ ძებნას ამარტივებს და სხვადასხვა ადამიანის აღწერებს შესადარებელს ხდის.
3. რა სუნს იძლევა სოტოლონი, რომელიც ჟანგვით და ქარვისფერ ღვინოში გვხვდება?
სოტოლონი ძალიან ძლიერი ლაქტონია, რომელსაც დაბალ კონცენტრაციაზე ნიგვზისა და კარის, მაღალზე — შამბალას (ჰელბას) სუნი აქვს. ის ჟანგვითი დავარგებისას წარმოიქმნება.