მეღვინეობის ლაბორატორია
ყურძნის ქიმია და მოსავალი / რთველი და ტკბილის გამოსავალი

თავი II · ყურძნის ქიმია და მოსავალი

რთველი და ტკბილის გამოსავალი

რამდენი ტკბილი მიიღება ერთი ტონა ყურძნიდან, როგორ ნაწილდება ის თვითნადენ და ნაწნეხ წვენზე, რამდენი ყურძენი ეტევა ქვევრში და როდის უნდა დაიწყოს რთველი.

ყურძენი და დაწნეხვა

გამოსავალი ითვლება მარცვლის მასიდან (კლერტის გარეშე). ლიტრებზე გადაყვანა — ტკბილის სიმკვრივით, რომელიც შაქრიანობიდან ითვლება (იხ. „შაქრები და ტკბილის სიმკვრივე"). ნაწნეხი წვენი ორ ფრაქციადაა გაყოფილი: პირველი (2/3) და მძიმე წნეხვის (1/3).

თვითნადენი—ლ
ნაწნეხი წვენი I—ლ
ნაწნეხი წვენი II—ლ
სულ ტკბილი—ლ
ლ / 100 კგ—
ჭაჭა—კგ
კლერტი—კგ
ტკბილის სიმკვრივე—კგ/ლ

ქვევრები

მასის მოცულობა: მარცვალი და ჭაჭა ≈ 1.09 კგ/ლ, კლერტი ≈ 0.8 კგ/ლ; ნაწილობრივი ჭაჭის წესებში ტკბილი ვერტიკალური წნეხით მიიღება. ქვევრი არ ივსება ბოლომდე — დუღილისას ჭაჭის ქუდი მაღლა იწევს. ღვინის საბოლოო გამოსავალი და გათბობა ორიენტირია.

მასის მოცულობა 1 კგ-ზე—ლ/კგ
ქვევრებში ეტევა—კგ
ყურძნის ბალანსი—კგ
მოსალოდნელი ღვინო—ლ
ადიაბატური გათბობა—°C
გამოყოფილი CO₂—მ³

სიმწიფის გაზომვები

შაქრიანობა ზღვრისკენ ექსპონენციურად მიისწრაფვის: B(t) = B_max − (B_max − B₀)·e^(−rt); r ორი გაზომვიდან ითვლება. ამინდი (წვიმა, სიცხე) პროგნოზს მნიშვნელოვნად ცვლის — გაზომვა კვირაში ორჯერ განაახლე.

შაქრის დაგროვების სიჩქარე—Brix/დღე
სამიზნე მიიღწევა—
რთველის ხანგრძლივობა—დღე
რთველის დაწყება—

ინტუიცია

რთველი მეღვინის წლის ყველაზე დაძაბული კვირებია. ამ დროს რამდენიმე პრაქტიკულ კითხვას უნდა ვუპასუხოთ: როდის დავიწყოთ კრეფა, რამდენი ხალხი და დრო დაგვჭირდება, რამდენ ტკბილს მივიღებთ და ეტევა თუ არა ყველაფერი ჩვენს ქვევრებში. შეცდომა აქ ძვირი ჯდება: ადრე მოკრეფილი ყურძენი მჟავე და მწვანე ღვინოს იძლევა, გვიან მოკრეფილი — მძიმესა და მჟავიანობადაკარგულს, ზედმეტი ყურძენი კი ან იყიდება, ან ფუჭდება.

ამ კითხვების უმეტესობა მარტივ ფიზიკაზეა დაფუძნებული: მასისა და მოცულობის ბალანსზე, სიმკვრივეზე, დუღილის თერმოქიმიაზე და სიმწიფის კინეტიკაზე. ამ გვერდზე სამივე ამოცანას რაოდენობრივად ვხსნით: ტკბილის გამოსავალს, ქვევრის შევსებას და რთველის კალენდარს.

ისტორია

ყურძნის დაწნეხვის უძველესი ხერხი ფეხით დაჭყლეტაა. საქართველოში ამისთვის საწნახელს იყენებდნენ — ხის მორისგან გამოთლილ ან ქვისგან ნაკვეთ გრძელ ღარს, რომლიდანაც ტკბილი პირდაპირ ქვევრში ჩაედინებოდა. ქვის საწნახლები და ქვევრებიანი მარნები შემორჩენილია ვარძიაში (XII საუკუნე) და ბევრ სხვა ძეგლზე. ფეხით დაჭყლეტა რბილი ხერხია: წიპწა და კლერტი თითქმის არ ზიანდება, ამიტომ ტკბილი ნაკლებად მწარეა.

ბერკეტიანი და ხრახნიანი წნეხები ანტიკურ ხანაში, ხმელთაშუა ზღვისპირეთში გაჩნდა, ვერტიკალური (კალათის) წნეხი კი ევროპულ მეღვინეობაში საუკუნეების განმავლობაში ძირითადი იყო. 1951 წელს გერმანულმა კომპანია Willmes-მა შექმნა პირველი პნევმატური წნეხი: ცილინდრის შიგნით რეზინის ბალიში ჰაერით იბერება და ყურძენს ნაზად აწვება კედელზე. დაბალი წნევა (0.2–2 ბარი) მაღალ გამოსავალს იძლევა ფენოლების მინიმალური ექსტრაქციით, და დღეს ეს თეთრი ღვინის სტანდარტია.

რთველის დროის განსაზღვრა საუკუნეების განმავლობაში გემოსა და გამოცდილებას ეფუძნებოდა. მეცხრამეტე საუკუნიდან მას არეომეტრი და რეფრაქტომეტრი დაემატა, მეოცე საუკუნეში კი — მჟავიანობისა და ფენოლური სიმწიფის ანალიზი. დღეს გადაწყვეტილება რამდენიმე კრიტერიუმის ბალანსია, და მათ შორის პრაქტიკული შეზღუდვები — ხალხი, ტექნიკა, ამინდი — ხშირად გადამწყვეტია.

მტევნის აგებულება და მასის ბალანსი

მტევნის მასის 2–7% კლერტზე მოდის, დანარჩენი მარცვალია. მარცვლის მასის 75–90% რბილობია (წვენი და მისი უჯრედები), 5–12% კანი და 2–6% წიპწა. თეორიულად მარცვლიდან 80–85% წვენის მიღებაა შესაძლებელი, მაგრამ პრაქტიკაში ნაწილი ჭაჭაში რჩება — რაც უფრო ძლიერია წნეხვა, მით ნაკლები.

თვითნადენი ის წვენია, რომელიც დაჭყლეტისთანავე, წნეხვის გარეშე გამოედინება: ჩვეულებრივ მარცვლის მასის 50–60%. დანარჩენი ნაწნეხი წვენია, რომელიც ზეწოლის ზრდასთან ერთად გამოიყოფა. კალკულატორი ტკბილის მოცულობას ასე ითვლის:

$$V_{\text{ტკბილი}} = \frac{m_{\text{მარცვალი}}\cdot \eta}{\rho}, \qquad m_{\text{მარცვალი}} = m\,(1 - s)$$

სადაც $m$ ყურძნის მასაა, $s$ კლერტის წილი, $\eta$ წვენის საერთო წილი მარცვლის მასაში (დაწნეხვის საშუალების მიხედვით 0.70–0.85), ხოლო $\rho$ ტკბილის სიმკვრივე, რომელიც შაქრიანობიდან ითვლება: $\rho = SG \cdot 0.9982$, $SG = 1 + B/(258.6 - 0.8796B)$ (იხ. „შაქრები და ტკბილის სიმკვრივე"). ჭაჭის მასა (კანი, წიპწა და დარჩენილი წვენი) $m_{\text{მარცვალი}}(1 - \eta)$-ია.

ფრაქციები და მათი ხარისხი

ფრაქციები ერთმანეთისგან შემადგენლობით განსხვავდება. თვითნადენი ყველაზე „სუფთაა": მისი მჟავიანობა მაღალია, pH დაბალი, ფენოლები ცოტა. წნევის ზრდასთან ერთად კანის უჯრედები იშლება და ტკბილში მეტი კალიუმი, ფენოლი და კოლოიდი გადადის, ამიტომ ნაწნეხი წვენის pH 0.1–0.3-ით მაღალია, მჟავიანობა დაბალი, გემო კი უფრო უხეში და მწარე. მძიმე წნეხვის ფრაქცია შესაძლოა კლერტის და წიპწის მწვანე ტონებსაც შეიცავდეს.

ამიტომ ხარისხიან მეღვინეობაში ფრაქციებს ცალ-ცალკე აგროვებენ და ადუღებენ: თვითნადენი და პირველი წნეხვა მთავარ ღვინოში მიდის, მძიმე წნეხვა კი უფრო მარტივ ღვინოში ან შესაბამისი დამუშავების შემდეგ ნაწილობრივ ერევა. კახური წესით ეს საკითხი ნაკლებად დგას: მთელი მასა ერთად დუღს ჭაჭასთან, და ექსტრაქცია მაცერაციით ხდება, არა წნეხით.

ქვევრის შევსება

ქვევრში ერთი კილოგრამი ყურძნის მასის მოცულობა დაყენების წესზეა დამოკიდებული. კახური წესით მთელი დაჭყლეტილი მასა, კლერტიანად, ქვევრში მიდის:

$$v = \frac{1 - s}{\rho_{\text{მარცვ.}}} + \frac{s}{\rho_{\text{კლერტი}}} \approx 0.93\ \text{ლ/კგ}$$

($\rho_{\text{მარცვ.}} \approx 1.09$ კგ/ლ, $\rho_{\text{კლერტი}} \approx 0.8$ კგ/ლ). ნაწილობრივი ჭაჭის წესებში ტკბილი ჯერ გამოიწნიხება და შემდეგ ემატება ჭაჭის წილი $f$: ქართლური წესით (f ≈ 1/3, კლერტით) დაახლოებით 0.76 ლ/კგ, იმერულით (f ≈ 1/10, კლერტის გარეშე) — 0.69 ლ/კგ, ევროპულით (მხოლოდ ტკბილი) — 0.67 ლ/კგ.

ქვევრი არ ივსება ბოლომდე: დუღილისას CO₂-ის ბუშტები ჭაჭას ზედაპირზე ამოიტანს, წარმოიქმნება ჭაჭის ქუდი და მასა 10–20%-ით იზრდება. ჩვეულებრივ ქვევრს მოცულობის 80–85%-მდე ავსებენ, დუღილის შემდეგ კი, როცა ჭაჭა ძირს დაჯდება, ღვინით ავსებენ და თავს ხურავენ. ქვევრში მოთავსებული ყურძნის მასა: $m = V_{\text{ქვევრი}}\cdot \phi / v$, სადაც $\phi$ შევსების ხარისხია.

დუღილის სითბო და CO₂

ალკოჰოლური დუღილი ეგზოთერმულია: გლუკოზის ერთი მოლის ეთანოლად და CO₂-ად გარდაქმნისას დაახლოებით 98 კჯ სითბო გამოიყოფა, ანუ ერთ გრამ შაქარზე 0.546 კჯ. თუ სითბო არსად წავიდოდა (ადიაბატური პირობები), ტკბილი გათბებოდა:

$$\Delta T = \frac{S \cdot 0.546}{\rho \cdot c_p}$$

სადაც $S$ შაქარია (გ/ლ), $c_p \approx 3.85$ კჯ/(კგ·K) ტკბილის კუთრი სითბოტევადობა. 220 გ/ლ შაქრისთვის $\Delta T \approx 28$ °C — ანუ 15 °C-დან 43 °C-მდე, რაც საფუვრისთვის სასიკვდილოა. რეალურად სითბო იკარგება: მიწაში ჩაფლული ქვევრის კედლები და ირგვლივ მიწა მას შთანთქავს, CO₂-ს წყლის ორთქლიც მიაქვს. ამიტომ ქვევრში ტემპერატურა ჩვეულებრივ 28–32 °C-ს არ აღემატება. რაც უფრო დიდია ქვევრი, მით ნაკლებია ზედაპირის ფარდობა მოცულობასთან და მით ძლიერად თბება მასა.

ერთი გრამი შაქრიდან 0.489 გ CO₂ გამოიყოფა. 220 გ/ლ შაქრიანი ტკბილის ერთი ლიტრი დაახლოებით 108 გ CO₂-ს, ანუ 20 °C-ზე 59 ლიტრ აირს იძლევა. 2000-ლიტრიანი ქვევრი დუღილისას 100 მ³-ზე მეტ CO₂-ს გამოყოფს. CO₂ ჰაერზე მძიმეა, მარნის იატაკზე გროვდება და 4%-ზე მეტი კონცენტრაცია სიცოცხლისთვის საშიშია. ამიტომ დუღილისას მარანი კარგად უნდა განიავდეს, ქვევრში ჩასვლამდე კი ჰაერი უნდა შემოწმდეს.

რთველის დროის პროგნოზი

ფერის შეცვლის შემდეგ მარცვალში შაქარი სწრაფად გროვდება, მაგრამ სიმწიფესთან ახლოს პროცესი ნელდება: ფლოემიდან შემოსვლა მცირდება, და Brix ზღვარს (ჩვეულებრივ 24–27) ასიმპტოტურად უახლოვდება. ამას კარგად აღწერს ექსპონენციური მიახლოება:

$$B(t) = B_{\max} - (B_{\max} - B_0)\,e^{-rt}$$

ორი გაზომვიდან სიჩქარის მუდმივა: $r = \ln\dfrac{B_{\max} - B_1}{B_{\max} - B_2}\big/\Delta t$. სამიზნე $B^*$ მიიღწევა მეორე გაზომვიდან $t^* = \ln\dfrac{B_{\max} - B_2}{B_{\max} - B^*}\big/ r$ დღეში. წრფივი ექსტრაპოლაცია ამ დროს ყოველთვის ამცირებს — პროგნოზირებული თარიღი რამდენიმე დღით ადრე გამოდის.

რთველის ხანგრძლივობა: $n = \lceil m / (N \cdot q) \rceil$ დღე, სადაც $N$ მკრეფავების რაოდენობაა, $q$ ერთი მკრეფავის დღიური ნორმა (ხელით კრეფისას ჩვეულებრივ 300–800 კგ). კალკულატორი რთველს ისე ათავსებს, რომ მისი შუა დღე სამიზნე თარიღს დაემთხვეს: ზოგი ყურძენი ოდნავ ადრე მოიკრიფება, ზოგი ოდნავ გვიან.

ძირითადი სიდიდეები

სიდიდეტიპური მნიშვნელობაშენიშვნა
კლერტი მტევნის მასაში2 – 7%ჯიშზე დამოკიდებული
კანი მარცვლის მასაში5 – 12%სქელკანიან ჯიშებში მეტი
წიპწა მარცვლის მასაში2 – 6%1–4 წიპწა მარცვალში
თვითნადენი მარცვლის მასიდან50 – 60%დაჭყლეტის ხარისხზე დამოკიდებული
ტკბილის გამოსავალი60 – 75 ლ / 100 კგწნეხის ტიპის მიხედვით
ღვინის გამოსავალი (კახური)≈ 55 – 60 ლ / 100 კგმოხდის შემდეგ
ქვევრის შევსება დუღილისას80 – 85%ჭაჭის ქუდისთვის ადგილი
დუღილის სითბო0.546 კჯ/გ შაქარი≈ 98 კჯ/მოლი გლუკოზა
CO₂0.489 გ/გ შაქარი≈ 59 ლ აირი 1 ლ ტკბილზე (220 გ/ლ)
შაქრის დაგროვება სიმწიფისას0.1 – 0.4 Brix/დღებოლოსკენ ნელდება

დაწნეხვის საშუალებები

საშუალებაწვენის წილი მარცვალშილ / 100 კგ (22 Brix)ხასიათი
საწნახელი (ფეხით)≈ 0.70≈ 62ყველაზე ნაზი, ნაკლები ფენოლი
ვერტიკალური (კალათის)≈ 0.76≈ 67ტრადიციული, ნელი
პნევმატური≈ 0.80≈ 70ნაზი, მაღალი გამოსავალი
უწყვეტი ხრახნიანი≈ 0.85≈ 75სწრაფი, უხეში, მეტი ფენოლი

კავშირები

„შაქრები და ტკბილის სიმკვრივე" ამ გვერდის საფუძველია: სიმკვრივე მასას მოცულობად გარდაქმნის, შაქარი კი დუღილის სითბოსა და CO₂-ს განსაზღვრავს. „მჟავები, pH და ბუფერული სისტემა" ხსნის, რატომ აქვს ნაწნეხ წვენს მაღალი pH (კალიუმი), „ფენოლური ნაერთები" კი — რატომაა ჭაჭის წილი ქვევრში ღვინის სტილის მთავარი ბერკეტი. თავი I-ის „სიმწიფის დინამიკა" შაქრის დაგროვებას ტემპერატურის ჯამებით აღწერს; აქ იგივე პროცესი ველზე გაზომვებით პროგნოზირდება.

თავი III (ალკოჰოლური დუღილი) დუღილის სითბოს გაცვლას დეტალურად განიხილავს, თავი V (ქვევრის მეთოდი) კი ქვევრის მომზადებას, შევსებასა და ჭაჭის მართვას.

გამოყენება — ქართული პრაქტიკა

ქართული რთველი ტრადიციულად საოჯახო და სათემო საქმეა: ნათესავები და მეზობლები ერთად კრეფენ, ყურძენს საწნახელში ჭყლეტენ და ტკბილს იმავე დღეს ასხამენ ქვევრში. ამიტომ რთველის დაგეგმვა ხშირად ხალხის რაოდენობასა და შაბათ-კვირაზეა მიბმული, ვიდრე ზუსტ შაქრიანობაზე. კალკულატორი ეხმარება ამ ორის შეთანხმებაში: თუ სამიზნე თარიღი სამუშაო დღეს ემთხვევა, ჩანს, რამდენი Brix-ით ნაკლები ან მეტი იქნება ყურძენი რამდენიმე დღით ადრე ან გვიან.

ქვევრების მოცულობები მარანში ხშირად სხვადასხვაა, ზოგჯერ ძალიან დიდიც (2–3 ტონა). დიდ ქვევრში დუღილი უფრო ცხელია და ჭაჭის ქუდი სქელი, ამიტომ მას ზოგჯერ ნაკლებად ავსებენ ან ჭაჭას უფრო ხშირად ჩაძირავენ. კალკულატორით შეგიძლია წინასწარ გაიგო, რამდენი ყურძენი ეტევა თითოეულ ქვევრში და დარჩება თუ არა ზედმეტი.

ტერმინთა განმარტებები

ტერმინიგანმარტება
რთველიყურძნის კრეფა და გადამუშავება
დაჭყლეტა / დაწნეხვამარცვლის გახსნა და წვენის გამოყოფა
თვითნადენიწნეხვის გარეშე გამოსული წვენი
ნაწნეხი წვენიზეწოლით მიღებული წვენი, ფრაქციებად
საწნახელიტრადიციული ღარი ყურძნის ფეხით დასაჭყლეტად
ჭაჭაკანის, წიპწისა და (ზოგჯერ) კლერტის მასა
კლერტის მოცილებამარცვლის გამოცალკევება კლერტისგან
ჭაჭის ქუდიდუღილისას ზედაპირზე ამოსული ჭაჭის ფენა
შევსების ხარისხიქვევრის მოცულობის ის ნაწილი, რომელსაც მასა იკავებს
ადიაბატური გათბობატემპერატურის ზრდა, თუ სითბო არ იკარგება
მარანიღვინის სათავსი, სადაც ქვევრებია ჩაფლული

პრაქტიკული გამოყენება გამოთვლებში

მეღვინეს ერთი ტონა რქაწითელი აქვს, შაქრიანობით 22 Brix, კლერტის წილით 4%. პნევმატური წნეხით (თვითნადენი 58%) კალკულატორი აჩვენებს 511 ლ თვითნადენს, 129 ლ პირველ და 65 ლ მეორე ნაწნეხ წვენს — სულ 705 ლ, ანუ 70.5 ლ ყოველ 100 კგ-ზე. ჭაჭა 192 კგ-ია, კლერტი 40 კგ, ტკბილის სიმკვრივე 1.090 კგ/ლ. საწნახელით იგივე ყურძენი დაახლოებით 62 ლ-ს მისცემდა 100 კგ-ზე, ხრახნიანი წნეხით — 75 ლ-ს.

მეორე წელს მეღვინე კახური წესით აყენებს ღვინოს. მის მარანში ოთხი ქვევრია: 2000, 1500, 1200 და 800 ლიტრი. 82%-იანი შევსებით და 0.93 ლ/კგ მასის მოცულობით მათში 4846 კგ ყურძენი ეტევა; ხელთ 5000 კგ აქვს, ანუ 154 კგ ზედმეტია. მოსალოდნელია დაახლოებით 2760 ლ ღვინო. ადიაბატური გათბობა +28 °C-ია, ამიტომ დუღილის პიკზე ტემპერატურა უნდა გაკონტროლდეს. დუღილისას დაახლოებით 197 მ³ CO₂ გამოიყოფა — მარანი განიავებას საჭიროებს.

რთველის დასაგეგმად 25 აგვისტოს Brix 18.0 იყო, 4 სექტემბერს — 20.2. შაქრიანობის ზღვრით 26 Brix, კალკულატორი ითვლის r = 0.032 დღე⁻¹-ს, ახლანდელი დაგროვების სიჩქარე 0.19 Brix/დღეა, ხოლო სამიზნე 22.5 Brix 20 სექტემბერს მიიღწევა — 16 დღეში. წრფივი პროგნოზი 10 დღეს აჩვენებდა, ანუ თითქმის ერთი კვირით ადრე. 12 ტონის მოსაკრეფად 8 მკრეფავს (500 კგ დღეში) სამი დღე სჭირდება: რთველი 19 სექტემბერს იწყება და 21-ში მთავრდება.

დამწყებისთვის — ყურძნიდან ქვევრამდე

1. გახსენი „კალკულატორი", რეჟიმი „ტკბილის გამოსავალი". შეიყვანე ყურძნის მასა, შაქრიანობა და აირჩიე დაწნეხვის საშუალება. ბარათები აჩვენებს, რამდენი ლიტრი თვითნადენი და ნაწნეხი წვენი მიიღება და რამდენი ჭაჭა დარჩება.

2. მარჯვენა დიაგრამა ერთსა და იმავე ყურძენზე ოთხივე წნეხს ადარებს. თუ ტკბილის მეტი რაოდენობა გჭირდება, ძლიერი წნეხი მეტს მოგცემს — მაგრამ ნაწნეხი წვენი უხეშია, ამიტომ ფრაქციები ცალ-ცალკე შეაგროვე.

3. რეჟიმში „ქვევრის შევსება" აირჩიე დაყენების წესი და ჩაწერე შენი ქვევრების მოცულობები მძიმით. კალკულატორი გეტყვის, რამდენი ყურძენი ეტევა, რამდენი დარჩება ზედმეტი ან დააკლდება, და რამდენ ღვინოს მიიღებ.

4. ყურადღება მიაქციე CO₂-ის ბარათს. დუღილისას მარანში ასობით კუბური მეტრი აირი გამოიყოფა. ის იატაკთან გროვდება და სიცოცხლისთვის საშიშია. დუღილისას კარ-ფანჯარა ღია დატოვე, ქვევრში ჩასვლამდე კი ჰაერი შეამოწმე.

5. რეჟიმში „რთველის კალენდარი" შეიყვანე ორი გაზომვის თარიღი და Brix, სამიზნე შაქრიანობა, მოსაკრეფი ყურძნის რაოდენობა და მკრეფავები. გრაფიკზე ნახავ პროგნოზს და რთველის ფანჯარას. გაზომვები კვირაში ორჯერ განაახლე.

პროფესიონალისთვის — მოდელების ფარგლები

1. წვენის წილი დაწნეხვის საშუალების მიხედვით საშუალო მნიშვნელობაა. რეალური გამოსავალი ჯიშზე (კანის სისქე, რბილობის სიმკვრივე), სიმწიფეზე, ფერმენტების გამოყენებასა და წნეხვის პროგრამაზეა დამოკიდებული. საკუთარი მონაცემებით კალიბრაციისთვის „თვითნადენის წილი" და დაწნეხვის საშუალება შეარჩიე ისე, რომ შედეგი შენს გაზომილ გამოსავალს დაემთხვეს.

2. ქვევრის შევსების გამოთვლაში ტკბილი ნაწილობრივი ჭაჭის წესებში ვერტიკალური წნეხით მიღებულად ითვლება. ჭაჭის მოცულობა მისი ფორიანობის და შეკუმშვის გამო ცვალებადია, ამიტომ პირველ წელს შევსება დაიწყე ქვევრის 75–80%-ით და დააკვირდი ქუდის აწევას.

3. ადიაბატური გათბობა ზედა ზღვარია. რეალური მაქსიმუმი სითბოს გაცემის სიჩქარეზეა დამოკიდებული, რაც ქვევრის ზომით, მიწის ტემპერატურით და დუღილის სიჩქარით განისაზღვრება. დიდ ქვევრებში (2 ტონაზე მეტი) დუღილის ტემპერატურა ყოველდღიურად გაზომე და საჭიროებისამებრ ჭაჭა უფრო ხშირად ჩაძირე.

4. რთველის პროგნოზში $B_{\max}$ ყველაზე მგრძნობიარე პარამეტრია. თუ წინა წლების მონაცემები გაქვს, აიღე ამ ნაკვეთის ფაქტობრივი მაქსიმუმი. ცხელ, მშრალ წლებში შაქრის ზრდა ხშირად მარცვლის გაშრობით (კონცენტრირებით) გრძელდება და $B_{\max}$ იზრდება; წვიმიან წლებში კი Brix შეიძლება დროებით შემცირდეს განზავების გამო.

5. შაქრიანობა რთველის დროის ერთადერთი კრიტერიუმი არ უნდა იყოს. ერთად შეაფასე მჟავიანობა და pH (გვერდი „მჟავები, pH და ბუფერული სისტემა") და ფენოლური სიმწიფე (გვერდი „ფენოლური ნაერთები"), განსაკუთრებით კახური წესით დასაყენებელი ყურძნისთვის, სადაც წიპწის სიმწიფე გადამწყვეტია.

1. რატომ არის ნაწნეხი წვენის pH ჩვეულებრივ თვითნადენზე მაღალი?

კალიუმი ძირითადად კანშია. წნევის ზრდასთან ერთად კანის უჯრედები იშლება და კალიუმი ტკბილში გადადის — მჟავების ნაწილი მარილად იქცევა და pH იზრდება. ამიტომ ფრაქციებს ხშირად ცალ-ცალკე ადუღებენ.

2. 2000-ლიტრიან ქვევრს ტკბილი 220 გ/ლ შაქრით ავსებს. დაახლოებით რამდენი CO₂ გამოიყოფა დუღილისას?

1 გ შაქარი ≈ 0.49 გ CO₂-ს იძლევა: 220 გ/ლ → 108 გ/ლ CO₂ ≈ 59 ლ აირი ერთ ლიტრ ტკბილზე. 2000 ლ → ≈ 118 მ³. ამიტომაა მარნის განიავება სიცოცხლისთვის აუცილებელი.

3. რატომ არ ავსებენ ქვევრს დუღილისთვის ბოლომდე?

აირის ბუშტები ჭაჭას ზედაპირზე ამოიტანს და მასის მოცულობა 10–20%-ით იზრდება. თავისუფალი ადგილის გარეშე მასა ქვევრიდან გადმოვა.

4. Brix 10 დღეში 18.0-დან 20.2-მდე გაიზარდა. რატომ არ შეიძლება სამიზნე 22.5-ის თარიღის წრფივი ექსტრაპოლაცია?

ფლოემიდან შაქრის შემოსვლა სიმწიფის ბოლოს მცირდება, და Brix ზღვარს (ჩვეულებრივ 24–27) ასიმპტოტურად უახლოვდება. წრფივი პროგნოზი თარიღს რამდენიმე დღით ადრე აჩვენებს.