თავი V · ქვევრის მეთოდი
დასავლეთ საქართველოს ზომიერი წესი: ტკბილს ჭაჭის მხოლოდ მცირე ნაწილი — დაახლოებით მეათედი — ემატება, კლერტის გარეშე. როგორ შევარჩიოთ ეს ჭაჭა, რით განსხვავდება იმერული ღვინო კახურისა და ქართლურისგან და როგორ ვმართოთ ციცქას, ცოლიკოურის და კრახუნას მაღალი მჟავიანობა.
კლერტგაცლილი ყურძნის ჭაჭა (კანი, წიპწა, რბილობი) ყურძნის მასის ≈ 12%-ია. იმერული წესით ტკბილს ემატება ჭაჭის ≈ 10% — ტრადიციულად ყველაზე ჯანსაღი, მწიფე მარცვლების ჭაჭა. ქვევრში თითო კგ ყურძენზე ხვდება ≈ 0.72 ლ ტკბილი და ჭაჭა; 85%-იანი შევსებით საჭიროა ≈ 0.86 ლ ქვევრი 1 კგ-ზე, ღვინის გამოსავალი ≈ 63 ლ 100 კგ-ზე. ჭაჭაზე დაყოვნება ≈ 1–2 თვე.
იგივე ექსტრაქციის მოდელი, რაც „ფენოლების" და „კახური წესის" გვერდებზე. ტიპური პარამეტრები: იმერული — ჭაჭის 10%, კლერტის გარეშე, 60 დღე; ქართლური — 33%, კლერტით, 90 დღე; კახური — 100%, კლერტით, 150 დღე (წითელი 35); ევროპული — თეთრი ჭაჭის გარეშე, წითელი 100% 10 დღე. მრუდი აჩვენებს, როგორ იცვლება ტანინი ჭაჭის წილთან ერთად შენს მიერ არჩეული დაყოვნებისას.
ჯიშების მნიშვნელობები ტიპურია და წელიწადზე, სიმწიფეზე და ვენახზეა დამოკიდებული. MLF-ისას ვაშლმჟავა რძემჟავად გარდაიქმნება: მჟავიანობა იკლებს ≈ 0.56 × გარდაქმნილი ვაშლმჟავა (გ/ლ, ღვინომჟავაზე), pH იზრდება — ემპირიულად ≈ 0.1 ერთეულით ყოველ 1 გ/ლ მჟავიანობის კლებაზე. ალკოჰოლური დუღილი და ღვინის ქვის დალექვა მჟავიანობას დამატებით ≈ 0.5–1 გ/ლ-ით ამცირებს. ზუსტი გამოთვლისთვის იხ. II თავის „მჟავები და pH" და III თავის „მალოლაქტიკური დუღილი".
იმერეთი დასავლეთ საქართველოს მეღვინეობის ცენტრია, და აქ ჩამოყალიბებული წესი კახურისგან ერთი მთავარი ნიშნით განსხვავდება: ტკბილს ჭაჭის მხოლოდ მცირე ნაწილი ემატება. ყურძენს წურავენ, კლერტს აცლიან, და ქვევრში ტკბილთან ერთად ჭაჭის დაახლოებით მეათედს ასხამენ. ტრადიციულად ამ ჭაჭას ყველაზე ჯანსაღი და მწიფე მარცვლებისგან არჩევდნენ. დანარჩენი ჭაჭა იწნეხება და ჭაჭის არაყისთვის გამოიყენება.
ასე მიღებული ღვინო კახურზე ღია ფერისაა, ნაკლებად ტანინიანი და უფრო ახალი, თუმცა ევროპული წესით დაყენებულ თეთრ ღვინოზე სტრუქტურული და სურნელოვანია. ფერი ჩალისფერიდან ღია ქარვისფრამდე მერყეობს. იმერულ ღვინოს ხშირად ახასიათებენ, როგორც „შუალედურს" — მას ჭაჭის კვალი აქვს, მაგრამ ხილი და მჟავიანობა ჭარბობს.
ჭაჭაზე დაყოვნება კახურზე მოკლეა, ჩვეულებრივ 1–2 თვე, ზოგჯერ უფრო ნაკლები. დუღილის შემდეგ ღვინოს ხშირად ზამთარში ან ადრე გაზაფხულზე ხსნიან. ზოგიერთი წყარო იმერულ წესად ჭაჭის მესამედამდე დამატებასაც მიიჩნევს; ჭაჭის წილი რეალურად ოჯახიდან ოჯახში და წლიდან წლამდე იცვლება.
ქართული ქვევრის ტრადიციაში ჩვეულებრივ სამ რეგიონულ წესს გამოყოფენ. ისინი პრინციპულად ერთი და იმავე ტექნოლოგიაზე — ქვევრში დუღილსა და დაყოვნებაზე — დგას და ერთმანეთისგან ჭაჭის რაოდენობით, კლერტით და დაყოვნების ხანგრძლივობით განსხვავდება.
| წესი | ჭაჭა | კლერტი | ჭაჭაზე დაყოვნება | ღვინო |
|---|---|---|---|---|
| კახური | მთელი | კი, თუ მწიფეა | თეთრი 5–6 თვე | მუქი ქარვისფერი, ტანინიანი |
| ქართლური | ≈ მესამედი | კი | 2–3 თვე | საშუალო |
| იმერული | ≈ მეათედი | არა | 1–2 თვე | ღია, ახალი, მჟავე |
ეს განსხვავება კლიმატს უკავშირდება. კახეთში ცხელი ზაფხული და მწიფე, შედარებით დაბალმჟავიანი ყურძენი ჭაჭისგან ტანინის და სტრუქტურის მიღებას ითხოვს. იმერეთი ნოტიო, ზომიერი სუბტროპიკული კლიმატისაა, ყურძენი ნაკლებ შაქარს და მეტ მჟავას აგროვებს, და ჭაჭის დიდი რაოდენობა მჟავე ღვინოში უხეშ, მომჟავო-მწარე ტანინს მოგვცემდა. მეათედი ჭაჭა საკმარისია, რომ ღვინომ ფერი, სურნელი და მცირე სტრუქტურა შეიძინოს.
ტანინის ექსტრაქცია, პირველ მიახლოებაში, ჭაჭის რაოდენობის პროპორციულია: თუ ქვევრში ჭაჭა ათჯერ ნაკლებია, ღვინოში ტანინის ზღვრული (წონასწორული) კონცენტრაციაც დაახლოებით ათჯერ ნაკლები იქნება. ამავე დროს, ექსტრაქციის სიჩქარე — რამდენ დღეში უახლოვდება კონცენტრაცია ამ ზღვარს — ჭაჭის წილზე თითქმის არ არის დამოკიდებული. ამიტომ იმერული ღვინის ტანინს ძირითადად ჭაჭის წილი განსაზღვრავს და ნაკლებად დაყოვნების დრო.
ამ გვერდის კალკულატორი იგივე კინეტიკურ მოდელს იყენებს, რაც „ფენოლების" და „კახური წესის" გვერდები. თითოეული წყაროსთვის (კანი, წიპწა, კლერტი) კონცენტრაცია იცვლება კანონით
$$\frac{dE}{dt} = k(T)\,\bigl(p\,E_{max} - E\bigr) - k_{loss}E,$$
სადაც $p$ ჭაჭის წილია, $E_{max}$ — ექსტრაქციის პოტენციალი მთელი ჭაჭისთვის, ხოლო $k(T)$ ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარის მუდმივა ($Q_{10} \approx 2$). წიპწის ექსტრაქცია მხოლოდ მაშინ ჩქარდება, როცა ალკოჰოლი გროვდება, ამიტომ ხანგრძლივი დაყოვნებისას მისი წილი იზრდება. კლერტის არარსებობა იმერულ ღვინოს დამატებით ამსუბუქებს: კლერტი ტანინის მნიშვნელოვან ნაწილს იძლევა და, თუ მწიფე არ არის, მწვანე, მწკლარტე ტონსაც.
იმერეთის მთავარი თეთრი ჯიშებია ციცქა, ცოლიკოური და კრახუნა.
• ციცქა ძალიან მაღალმჟავიანი, ნაზი, ხილის ტონებიანი ჯიშია. ის იმერული ცქრიალა ღვინის ძირითადი ჯიშია — საქართველოში წარმოებული ცქრიალა ღვინის დიდი ნაწილი სწორედ იმერეთზე მოდის.
• ცოლიკოური დასავლეთ საქართველოს ყველაზე გავრცელებული თეთრი ჯიშია. მის ღვინოს მსხლის, ყვავილის და ციტრუსის ტონები ახასიათებს; ის კარგად ერგება როგორც ევროპულ, ისე იმერულ წესს.
• კრახუნა მეტ შაქარს აგროვებს და უფრო სავსე ღვინოს იძლევა. სახელი, ერთი ახსნით, იმერული დიალექტის სიტყვას უკავშირდება და მარცვლის „ხრაშუნა" ტექსტურას აღნიშნავს.
წითელ ჯიშებს შორის აღსანიშნავია ოცხანური საფერე — მუქი, მაღალმჟავიანი და ტანინიანი ღვინო, რომელიც დავარგებას საჭიროებს. იმერეთში ასევე გვხვდება ალადასტური, ძელშავი და სხვა ადგილობრივი ჯიშები.
დასავლეთ საქართველოს ჯიშების ტიტრული მჟავიანობა ტკბილში ხშირად 8–10 გ/ლ-ს აღწევს, და მისი დიდი ნაწილი ვაშლმჟავაა. ასეთ ღვინოს მალოლაქტიკური დუღილი (MLF) არბილებს: რძემჟავა ბაქტერიები ვაშლმჟავას (ორფუძიანი მჟავა, $M = 134$ გ/მოლი) რძემჟავად (ერთფუძიანი, $M = 90$ გ/მოლი) გარდაქმნიან:
$$\mathrm{C_4H_6O_5 \longrightarrow C_3H_6O_3 + CO_2}.$$
1 გ ვაშლმჟავა ღვინომჟავის ეკვივალენტში ≈ 1.12 გ მჟავიანობაა, მისგან მიღებული 0.67 გ რძემჟავა კი ≈ 0.56 გ. ამიტომ ტიტრული მჟავიანობა იკლებს დაახლოებით
$$\Delta TA \approx 0.56\,\Delta[\text{ვაშლმჟავა}],$$
ხოლო pH, ემპირიულად, იზრდება ≈ 0.1 ერთეულით ყოველ 1 გ/ლ კლებაზე (ზუსტი მნიშვნელობა ღვინის ბუფერულ ტევადობაზეა დამოკიდებული; იხ. II თავის „მჟავები და pH").
ქვევრში, ჭაჭასთან ერთად, MLF ჩვეულებრივ თავისით იწყება — ჭაჭა და ქვევრის კედელი ბაქტერიების წყაროა, და ზამთრის დაწყებამდე ღვინო ხშირად უკვე მალოლაქტიკურია. მჟავე იმერული ღვინისთვის სრული MLF სასურველია: ის ღვინოს ბალანსს აძლევს და ბოთლში მეორად დუღილს გამორიცხავს. თუ ღვინოს ახალი, მჟავე სტილი სჭირდება (მაგალითად, ცქრიალასთვის), MLF-ს SO₂-ით, გრილი შენახვით და ფილტრაციით აჩერებენ.
ქართული ტრადიციული ქვევრის ღვინის დაყენება 2013 წელს UNESCO-ს კაცობრიობის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის სიაში შევიდა. რეგიონული წესების აღწერა ეყრდნობა ღვინის ეროვნული სააგენტოს მასალებს და საერთაშორისო სპეციალიზებულ ლიტერატურას (მ. ბარნსი, ჯ. რობინსონი და სხვ.), მალოლაქტიკური დუღილის ქიმია კი სტანდარტულ ენოლოგიურ სახელმძღვანელოებს (რიბერო-გაიონი და სხვ., „Handbook of Enology"). ჭაჭის წილი და დაყოვნების ხანგრძლივობა ტიპური მნიშვნელობებია და ოჯახიდან ოჯახში განსხვავდება.
1. „ჭაჭის მეათედის" რეჟიმში შეიყვანე ყურძნის რაოდენობა და დასამატებელი ჭაჭის წილი (ტრადიციულად ≈ 10%). ნახავ, რა მოცულობის ქვევრი გჭირდება, რამდენი კგ ჭაჭა უნდა ჩაყარო ქვევრში, რამდენი დარჩება დასაწნეხად და რამდენ ღვინოს მიიღებ. თუ წილს 25%-ზე მეტად გაზრდი, კალკულატორი გაგაფრთხილებს, რომ უკვე ქართლურ წესს უახლოვდები.
2. „სამი წესის შედარების" რეჟიმში აირჩიე ყურძნის ფერი და დაყოვნების დრო. ბარათები აჩვენებს მოსალოდნელ ტანინს იმერული, ქართლური, კახური და ევროპული წესისთვის მათი ტიპური პარამეტრებით. მრუდი აჩვენებს, როგორ იცვლება ტანინი ჭაჭის წილთან ერთად შენ მიერ არჩეული დაყოვნებისას, კლერტის გარეშე.
3. „მჟავიანობისა და MLF-ის" რეჟიმში აირჩიე ჯიში ან შეიყვანე საკუთარი ანალიზი (ტიტრული მჟავიანობა, ვაშლმჟავა, pH) და მალოლაქტიკური დუღილის სასურველი სისრულე. ნახავ, როგორი იქნება ღვინის მჟავიანობა და pH და მიკრობიოლოგიურად სტაბილური იქნება თუ არა.
• ქვევრში ჩასაყრელი ჭაჭისთვის აარჩიე ყველაზე ჯანსაღი, მწიფე მტევნები. კლერტი მოაცილე, მარცვალი დაჭყლიტე და ეს მასა ტკბილს დაუმატე. დანარჩენი ყურძენი ჩვეულებრივად დაწურე.
• ჭაჭის ქუდი დუღილისას დღეში 3–4-ჯერ ჩაძირე, როგორც კახური წესისას. ჭაჭა ცოტაა, ამიტომ ქუდი თხელია და ადვილად იძირება.
• დუღილის დასრულების შემდეგ ქვევრი მოავსე და დაახურე. 1–2 თვის შემდეგ ღვინო ჭაჭიდან სუფთა ქვევრში მოხსენი.
• მჟავე ჯიშებისთვის (ციცქა, ცოლიკოური) MLF-ის დასრულება გადაამოწმე ქაღალდის ქრომატოგრაფიით ან ვაშლმჟავას ტესტით, სანამ ღვინოს SO₂-ს დაუმატებ და ჩამოასხამ.
• თუ ღვინო უკვე ძალიან რბილია (მჟავიანობა MLF-ის შემდეგ 5 გ/ლ-ზე ნაკლებია), შემდეგ წელს ყურძენი ცოტა ადრე დაკრიფე ან MLF ნაწილობრივ შეაჩერე.
ამ გვერდზე ჯიშების ანალიზის მნიშვნელობები და MLF-ის pH-ზე გავლენის კოეფიციენტი საორიენტაციოა. ზუსტი გათვლისთვის საკუთარი ანალიზი შეიყვანე.
1. რამდენი ჭაჭა ემატება ტკბილს იმერული წესით?
იმერული წესი კახურისგან ჭაჭის რაოდენობით და ხარისხით განსხვავდება: ემატება ჭაჭის ≈ 10%, კლერტი არა. დანარჩენი პროცესი — დუღილი ქვევრში, დაყოვნება, მოხსნა — არსებითად იგივეა.
2. რომელი წესი დგას კახურსა და იმერულს შორის?
ქართლური წესით ტკბილს ემატება ჭაჭის ≈ მესამედი კლერტით. ღვინო კახურზე მსუბუქია, იმერულზე — სტრუქტურული.
3. რატომ არის მალოლაქტიკური დუღილი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ციცქას ან ცოლიკოურის ღვინისთვის?
დასავლეთ საქართველოს ბევრი ჯიში მაღალი მჟავიანობისაა. MLF ვაშლმჟავას რბილ რძემჟავად აქცევს, მჟავიანობას ამცირებს და ბოთლში მეორად დუღილს გამორიცხავს.