მეღვინეობის ლაბორატორია
ქვევრის მეთოდი / კახური წესი: ჭაჭაზე დაყოვნება

თავი V · ქვევრის მეთოდი

კახური წესი: ჭაჭაზე დაყოვნება

კახური ქარვისფერი ღვინო: ტკბილი მთელ ჭაჭასთან, ხშირად კლერტიანად, დუღს და თვეობით რჩება ქვევრში. რამდენი ჭაჭა, კლერტი და ქვევრი გვჭირდება, რა გადადის ღვინოში დროთა განმავლობაში, როდის მოვხსნათ ღვინო ჭაჭიდან და რამდენ ჭაჭის არაყს მივიღებთ ნარჩენიდან.

რთველი

რიცხვები ტიპურია: ქვევრის საჭირო მოცულობა ≈ 0.93 ლ/კგ (კახური, მთელი ჭაჭა) და 0.76 ლ/კგ (ქართლური), 85%-იანი შევსებით; ღვინის გამოსავალი ≈ 57 (კახური) და 60 (ქართლური) ლიტრი 100 კგ-ზე. ჭაჭაზე დაყოვნება: თეთრი კახური ≈ 5–6 თვე, წითელი ≈ 1–1.5 თვე; ქართლური ≈ 2–3 თვე. მწვანე კლერტი ღვინოს მწკლარტე, ბალახოვან გემოს აძლევს — ის აუცილებლად უნდა მოცილდეს.

საჭირო ქვევრი—ლიტრი
ღვინო—ლიტრი
ჭაჭაზე დაყოვნება—
კლერტი—

ჭაჭაზე დაყოვნება

იგივე ექსტრაქციის მოდელი, რაც II თავის „ფენოლების" გვერდზე: კანის ტანინი სწრაფად გადადის, წიპწის ტანინი — ნელა და სპირტის მატებასთან ერთად, კლერტისა — საშუალოდ; ყველა 10 °C-ით ორჯერ სწრაფდება, ტანინი კი ნელა პოლიმერიზდება და ილექება. ტანინის „ბუნებრივი" ჭერი ჭაჭის რაოდენობითაა შეზღუდული. საილუსტრაციო მოდელია: ჯიში, სიმწიფე და ჭურჭელი შედეგს მნიშვნელოვნად ცვლის.

ტანინი ბოლოს—გ/ლ
სასურველ ტანინს აღწევს—
წიპწის წილი—%
ფერი (ანთოციანები)—

ჭაჭა

ჭაჭაში დარჩენილი ღვინის სპირტი გამოხდით არაყად იქცევა. აბსოლუტური სპირტი = ჭაჭის მასა × ღვინის წილი × სპირტი; არაყი = სპირტი × ეფექტურობა ÷ სიმაგრე. „თავი" (გამონადენის პირველი 1–2%) მეთანოლს და აცეტალდეჰიდს შეიცავს და უნდა გადაიღვაროს — ჭაჭის ნახადში მეთანოლი ღვინის ნახადზე მეტია, რადგან ის კანის და კლერტის პექტინიდან წარმოიქმნება.

ჭაჭა—კგ
აბსოლუტური სპირტი—ლიტრი
ჭაჭის არაყი—ლიტრი
გადასაღვრელი „თავი"—ლიტრი

კახური წესი

კახური წესი ქართული მეღვინეობის ყველაზე ცნობილი და ყველაზე „მკაცრი" ტრადიციაა. ყურძენს საწნახელში წურავენ (დღეს ხშირად საჭყლეტით), და ტკბილს მთელ ჭაჭასთან ერთად — კანით, წიპწით და, თუ კლერტი მწიფეა, კლერტითაც — ქვევრში ასხამენ. ღვინო ქვევრში დუღს, ჭაჭის ქუდს რამდენჯერმე დღეში ჩაძირავენ (იხ. „დუღილი ქვევრში"), დუღილის დასრულების შემდეგ კი ქვევრს ახურავენ და ღვინო ჭაჭაზე რჩება — თეთრი ღვინო ჩვეულებრივ 5–6 თვე, შემოდგომიდან გაზაფხულამდე. გაზაფხულზე ღვინოს სუფთა ქვევრში ხსნიან, ჭაჭისგან კი ჭაჭის არაყს ხდიან.

ასე მიღებული თეთრი ღვინო ევროპულისგან მკვეთრად განსხვავდება: მას ქარვისფერი, ოქროსფერი ან ნარინჯისფერი ფერი აქვს (საერთაშორისოდ „ქარვისფერ" ან „ნარინჯისფერ" ღვინოდ იხსენიებენ), ტანინიანია, მკვრივი, ხმელი ხილის, ჩირის, თაფლის, ჩაის და ნიგვზის ტონებით. მისთვის ტრადიციულად გამოიყენება რქაწითელი, კახური მწვანე, ქისი, ხიხვი და სხვა ადგილობრივი ჯიშები.

ჭაჭის, კლერტის და დროის როლი

ჭაჭაზე დაყოვნებისას ღვინოში კანიდან, წიპწიდან და კლერტიდან გადადის ფენოლები — ტანინები, ფლავონოიდები, ჰიდროქსიდარიჩინის მჟავები — და არომატის ნაერთები. ევროპული თეთრი ღვინის ფენოლების ჯამური რაოდენობა ჩვეულებრივ 200–300 მგ/ლ-ია, კახური ქარვისფერი ღვინისა კი რამდენჯერმე მეტი — ხშირად 1000–3000 მგ/ლ. ექსტრაქცია სხვადასხვა წყაროდან სხვადასხვა სიჩქარით მიდის:

წყაროროდის გადადისრას იძლევა
კანისწრაფად, დუღილის დროსრბილი ტანინი, ფერი, არომატი
წიპწანელა, სპირტის მატებასთან ერთად, თვეების განმავლობაშიუხეში, მწარე ტანინი
კლერტი (ყავისფერი)საშუალო სიჩქარითსტრუქტურა, „სიხისტე", ზოგჯერ მწვანე ტონები

კლერტის მდგომარეობა გადამწყვეტია: მწიფე, ყავისფერი, გახევებული კლერტი ღვინოს სტრუქტურას მატებს, მწვანე კლერტი კი მწკლარტე, ბალახოვან გემოს აძლევს და აუცილებლად უნდა მოცილდეს.

დრო განსაზღვრავს სტილს. დუღილის დროს ექსტრაქცია სწრაფია (სითბო, მორევა, სპირტის მატება); დუღილის შემდეგ, ზამთარში, მიწის გრილ ტემპერატურაზე, ის ნელდება, და ტანინები ნაწილობრივ პოლიმერიზდება და ილექება — ღვინო „მრგვალდება". ამიტომ ხანგრძლივი დაყოვნება აუცილებლად არ ნიშნავს უფრო მწკლარტე ღვინოს: ბალანსი ექსტრაქციასა და ტანინის პოლიმერიზაციას შორისაა.

წითელი ყურძნის (მაგ. საფერავის) კანი და წიპწა გაცილებით მეტ ტანინს შეიცავს, ამიტომ წითელ ღვინოს კახური წესითაც ჭაჭიდან უფრო ადრე, დაახლოებით 1–1.5 თვეში ხსნიან.

ქართლური წესი

ქართლური წესი კახურსა და ევროპულს შორისაა. ჭაჭის მხოლოდ ნაწილი — ჩვეულებრივ დაახლოებით მესამედი — ემატება ტკბილს, და ღვინო ჭაჭაზე 2–3 თვე რჩება. ქართლური ღვინო ფერითა და ტანინით კახურზე მსუბუქია, ხილისეული და მჟავიანობით ცოცხალი; ის ქართლის მაღალი მჟავიანობის ყურძენს (ჩინური, გორული მწვანე, თავკვერი) კარგად შეესაბამება.

რატომ არის ქარვისფერი ღვინო მდგრადი

ქარვისფერ ღვინოს რამდენიმე ბუნებრივი დაცვა აქვს, რაც ტრადიციულად SO₂-ის ნაკლებად გამოყენების საშუალებას აძლევდა:

• ფენოლები ანტიოქსიდანტებია: ისინი ჟანგბადს იჭერენ და ღვინოს დაჟანგვისგან იცავენ (თავად კი ნაწილობრივ იჟანგებიან — აქედან ქარვისფერი ფერი);

• ტანინები ცილებს ალექავს, ამიტომ ქარვისფერი ღვინო ცილოვნად სტაბილურია და ბენტონიტი არ სჭირდება;

• ზამთარში, მიწის გრილ ტემპერატურაზე, ღვინის ქვა ბუნებრივად ილექება ქვევრის ძირზე და კედლებზე;

• ხანგრძლივი დაყოვნებისას ღვინო ბუნებრივად იწმინდება — ჭაჭა და ნალექი ქვევრის ვიწრო ძირში ილექება.

თუმცა ეს დაცვა აბსოლუტური არ არის: ცუდად გარეცხილი ქვევრი, ჭაჭის მშრალი ქუდი, დაზიანებული ყურძენი ან ჰაერთან ხანგრძლივი კონტაქტი ქარვისფერ ღვინოსაც აფუჭებს — ძმარი, აქროლადი მჟავიანობა და ბრეტანომიცესი მისი ყველაზე ხშირი დეფექტებია.

ჭაჭის არაყი

ჭაჭაში, მოხსნის შემდეგ, მისი მასის ნახევარზე მეტი ღვინოა. ტრადიციულად ამ ჭაჭას ხდიან და ჭაჭის არაყს (ჭაჭას) იღებენ. ჭაჭის ნახადი ღვინის ნახადზე მეტ მეთანოლს შეიცავს, რადგან მეთანოლი კანის და კლერტის პექტინის დაშლით წარმოიქმნება. ამიტომ გამოხდისას „თავი" — გამონადენის პირველი ნაწილი, რომელშიც მეთანოლი და აცეტალდეჰიდი გროვდება — აუცილებლად უნდა გადაიღვაროს.

როგორ გამოვიყენოთ ეს გვერდი

1. „წესისა და პროპორციების" რეჟიმში შეიყვანე ყურძნის რაოდენობა, ფერი, წესი (კახური ან ქართლური) და კლერტის მდგომარეობა. ნახავ, რა მოცულობის ქვევრი გჭირდება, რამდენ ღვინოს მიიღებ, რამდენ ხანს უნდა დარჩეს ღვინო ჭაჭაზე და რა უნდა ქნა კლერტთან. გრაფიკი აჩვენებს, რისგან შედგება ქვევრის შიგთავსი.

2. „ექსტრაქციისა და მოხსნის დროის" რეჟიმში აირჩიე ყურძნის ფერი, ჭაჭის წილი, კლერტი, ტემპერატურა და სასურველი ტანინის დონე. გრაფიკი აჩვენებს, როგორ გადადის ტანინი კანიდან, წიპწიდან და კლერტიდან, და როდის აღწევს სასურველ დონეს — ეს ღვინის ჭაჭიდან მოხსნის ორიენტირია.

3. „ჭაჭის" რეჟიმში შეიყვანე ყურძნის რაოდენობა, ჭაჭის წილი, ჭაჭაში დარჩენილი ღვინის წილი და სპირტი. ნახავ, რამდენ ჭაჭის არაყს მიიღებ გამოხდით და რამდენი „თავი" უნდა გადაიღვაროს.

კახური ღვინის დაყენება ნაბიჯ-ნაბიჯ

1. რთველი: ყურძენი სრულ სიმწიფეში დაკრიფე, კლერტის ფერს მიაქციე ყურადღება. დაზიანებული და ლპობადი მტევნები მოაცილე.

2. დაწურვა: ყურძენი დაჭყლიტე. თუ კლერტი მწვანეა — კლერტგამცლელით; თუ ყავისფერი და გახევებულია — შეგიძლია კლერტიანად (იხ. „საოჯახო მარანი — ინვენტარი").

3. ჩასხმა: ტკბილი ჭაჭით ჩაასხი ქვევრში 80–85%-მდე.

4. დუღილი: ჭაჭის ქუდი ჩაძირე დღეში 3–5-ჯერ, ყოველდღე გაზომე ტემპერატურა და სიმკვრივე. დუღილი ჩვეულებრივ 1–3 კვირა გრძელდება.

5. დუღილის შემდეგ: როცა სიმკვრივე აღარ იცვლება და ჭაჭა ქვევრის ძირზე იწყებს დაშვებას, ქვევრი შეავსე იმავე ღვინით და დაახურე (იხ. „მოხსნა, დალუქვა და შენახვა"). ჭაჭაზე დაყოვნების დროს მალოლაქტიკური დუღილიც ბუნებრივად მიმდინარეობს.

6. მოხსნა: თეთრი ღვინო — გაზაფხულზე (მარტი–აპრილი), წითელი — დუღილიდან 1–1.5 თვეში. ღვინო ფრთხილად გადაიტანე სუფთა ქვევრში, ჭაჭა და ნალექი დატოვე.

7. ჭაჭა: გამოხადე ჭაჭის არაყი ან გამოიყენე კომპოსტად.

რჩევები

• ჭაჭაზე ხანგრძლივი დაყოვნებისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანია ჯანსაღი ყურძენი და სუფთა ქვევრი. ლპობადი ყურძნით კახური ღვინო არ დააყენო — დაზიანება თვეების განმავლობაში ღვინოში გადავა.

• დაყოვნების დროს თვეში ერთხელ დააგემოვნე ღვინო (ქვევრის ახდით, ფრთხილად). თუ ტანინი ძალიან უხეში ხდება ან უსიამოვნო ტონები ჩნდება, ღვინო ადრე მოხსენი.

• თუ პირველად აკეთებ კახურ ღვინოს, დაიწყე ქართლური წესით (ჭაჭის მესამედით) ან უფრო მოკლე დაყოვნებით — ის ნაკლებ გამოცდილებას მოითხოვს.

• ჭაჭის არაყის გამოხდისას „თავი" (პირველი 1–2%) ყოველთვის გადაღვარე და არასოდეს დალიო.

1. რით განსხვავდება კახური წესი ევროპული თეთრი ღვინის დაყენებისგან?

ევროპული წესით თეთრი ყურძნის ტკბილი ჭაჭას დაუყოვნებლივ შორდება. კახური წესით ჭაჭა, ხშირად კლერტიც, ღვინოს თვეობით ახლავს — აქედან ქარვისფერი, ტანინიანი ღვინო.

2. რატომ უნდა მოცილდეს მწვანე კლერტი?

მწიფე, ყავისფერი კლერტი გახევებულია და ღვინოს სტრუქტურას მატებს. მწვანე კლერტი უხეშ ტანინს და ბალახოვან, მწარე ტონებს იძლევა.

3. წითელ ღვინოს კახური წესითაც რატომ ხსნიან ჭაჭიდან უფრო ადრე (≈ 1–1.5 თვეში)?

წითელი ყურძნის კანი და წიპწა თეთრისაზე ბევრად მეტ ტანინს შეიცავს. ხანგრძლივი მაცერაცია ზედმეტ, უხეშ ტანინს მატებს, ამიტომ წითელი ღვინო ჭაჭიდან ადრე იხსნება.