მეღვინეობის ლაბორატორია
სტაბილიზაცია და დაწმენდა / ჟანგბადი, დაჟანგვა და აღდგენითი სუნები

თავი IV · სტაბილიზაცია და დაწმენდა

ჟანგბადი, დაჟანგვა და აღდგენითი სუნები

რამდენ ჟანგბადს იღებს ღვინო გადაღებისას, გადატუმბვისას, ფილტრაციისას და ჩამოსხმისას, როგორ ხარჯავს მას, როდის ხდება ჟანგბადი სასარგებლო და როდის — დამღუპველი; და საპირისპირო პრობლემა: საიდან ჩნდება ლაყე კვერცხის და კომბოსტოს სუნი და როგორ მოვიშოროთ სპილენძით.

ოპერაციები ჩამოსხმამდე

ტიპური რიცხვები (მგ/ლ O₂ ოპერაციაზე): ღია გადაღება 3–6, სიფონით 0.5–1.5, ტუმბო 1–2, ფილტრაცია 0.5–2, შევსება 0.2–0.5, ჩამოსხმა 1–4 (სახლში, ინერტული აირის გარეშე). „ტევადობა" — რამდენ ჟანგბადს უძლებს ღვინო მნიშვნელოვანი დაჟანგვის გარეშე: თეთრი ≈ 10–20, ქარვისფერი ≈ 30–50, წითელი ≈ 40–80 მგ/ლ (მიახლოებით; ფენოლებზე და SO₂-ზეა დამოკიდებული).

ჟანგბადი სულ—მგ/ლ
SO₂-ის ხარჯი (მაქს.)—მგ/ლ
ტევადობის გამოყენება—%
ყველაზე დიდი წყარო—

ჟანგბადის „დარტყმა"

გახსნილი ჟანგბადი მოიხმარება პირველი რიგის კინეტიკით: k = k₂₀·2^((T−20)/10), k₂₀ ≈ 0.15 (თეთრი), 0.3 (ქარვისფერი), 0.5 (წითელი) დღე⁻¹. მოხმარებული ჟანგბადის ის ნაწილი, რომელსაც SO₂ ვერ „იჭერს" (როცა თავისუფალი SO₂ მცირეა), ეთანოლს აცეტალდეჰიდად ჟანგავს (1 მგ O₂ → 1.4 მგ) და ფენოლებს — ყავისფრად. საილუსტრაციო მოდელია.

ჟანგბადის 90% მოიხმარება—დღე
SO₂ დაიხარჯა—მგ/ლ
აცეტალდეჰიდი წარმოიქმნა—მგ/ლ
დაჟანგვის რისკი—

დიაგნოზი

სპილენძის საცდელი სერია

სპილენძის სულფატი (CuSO₄·5H₂O) 25.45% სპილენძს შეიცავს. სპილენძი H₂S-ს და მერკაპტანებს უხსნად სულფიდებად აკავშირებს, დისულფიდებზე კი არ მოქმედებს. ევროკავშირში ნარჩენი სპილენძის ზღვარია 1 მგ/ლ, სპილენძის სულფატის მაქსიმალური დოზა — 1 გ/ჰლ. სპილენძის სულფატი შხამიანია: იმუშავე ხელთათმანებით და ზუსტი სასწორით; ჭარბი სპილენძი ღვინოს ამღვრევს.

სავარაუდო ნაერთი—
რა ვქნა—
სპილენძის სულფატი—გ
სპილენძი დამატების შემდეგ—მგ/ლ

ჟანგბადი — მეგობარი და მტერი

ჟანგბადი ღვინის ცხოვრებაში ორმაგ როლს ასრულებს. დუღილის დასაწყისში საფუარს ის სჭირდება სტეროლებისა და უჯრედის მემბრანის ასაგებად. წითელ ღვინოს ზომიერი ჟანგბადი ტანინებს არბილებს და ფერს ასტაბილურებს: ანთოციანები და ტანინები აცეტალდეჰიდის „ხიდებით" უერთდება ერთმანეთს და მდგრად პოლიმერულ პიგმენტებს წარმოქმნის — ეს არის მუხის კასრში დავარგების და მიკროჟანგბადირების არსი. მაგრამ ჭარბი ჟანგბადი ღვინოს აზიანებს: თეთრი ღვინის ფერი ყავისფრდება, ხილის არომატი ქრება და ჩნდება ვაშლის, თხილის, „შერის" (აცეტალდეჰიდის) სუნი; ძმრის ბაქტერიები სპირტს ძმრად აქცევს.

ჟანგბადის საპირისპირო პრობლემაა აღდგენითი (რედუქციული) გარემო: როცა ღვინოს ჟანგბადი სულ არ ხვდება, განსაკუთრებით ნალექზე, ჩნდება გოგირდოვანი ნაერთები — ლაყე კვერცხის, კომბოსტოს, რეზინის სუნი. მეღვინის ამოცანაა ამ ორ უკიდურესობას შორის ბალანსის პოვნა.

როგორ რეაგირებს ჟანგბადი ღვინოში

ჟანგბადი პირდაპირ ღვინის ნაერთებს ნელა უერთდება. რეაქციას რკინისა და სპილენძის იონები აჩქარებს (კატალიზატორები). ჯაჭვი ასეთია:

1. ჟანგბადი ფენოლებს (კატექინს, კოფეის მჟავას და სხვ.) ჟანგავს — წარმოიქმნება ქინონები და წყალბადის ზეჟანგი (H₂O₂).

2. წყალბადის ზეჟანგი რკინის თანდასწრებით (ფენტონის რეაქცია) ეთანოლს აცეტალდეჰიდად ჟანგავს.

3. ქინონები ერთმანეთს და სხვა ნაერთებს უერთდება — წარმოიქმნება ყავისფერი პიგმენტები; ისინი თიოლებსაც (ხილის არომატის მატარებელ ნაერთებს) იჭერს.

SO₂ ამ ჯაჭვს წყვეტს: ის ზეჟანგს და ქინონებს აღადგენს, თავად კი სულფატად იქცევა. ამიტომ, სანამ ღვინოს საკმარისი თავისუფალი SO₂ აქვს, ჟანგბადი ძირითადად SO₂-ს ხარჯავს (≈ 4 მგ SO₂ ერთ მგ ჟანგბადზე), და არა ღვინის ფერს და არომატს. როცა SO₂ ამოიწურება, დაზიანება იწყება.

გახსნილი ჟანგბადის მოხმარების სიჩქარე ღვინის ტიპზე და ტემპერატურაზეა დამოკიდებული. წითელი ღვინო, რომელსაც ბევრი ფენოლი აქვს, ჟანგბადს რამდენიმე დღეში მოიხმარს, თეთრი — კვირებში. ყოველი 10 °C სიჩქარეს დაახლოებით აორმაგებს:

$$\frac{dO_2}{dt} = -k\,O_2, \qquad k(T) = k_{20}\cdot 2^{(T-20)/10}$$

20 °C-ზე ღვინოში მაქსიმუმ ≈ 8 მგ/ლ ჟანგბადი იხსნება (ჰაერით გაჯერებისას). ერთი „დარტყმა" ამაზე მეტს ვერ მისცემს, მაგრამ განმეორებითი ოპერაციები ჯამდება.

ჟანგბადის ბალანსი

ღვინო ჟანგბადს იღებს მუდმივად — ჭურჭლის კედლებით, საცობით, ცარიელი სივრციდან — და ოპერაციებისას. ოპერაციები ხშირად მთავარი წყაროა:

ოპერაციაჟანგბადი, მგ/ლ
გადაღება ღიად, შხეფებით3–6
გადაღება სიფონით, ძირიდან0.5–1.5
გადატუმბვა ტუმბოთი1–2
ფილტრაცია0.5–2
შევსება0.2–0.5
ჩამოსხმა (ინერტული აირის გარეშე)1–4
შენახვა: მინა, ფოლადი, სავსე≈ 0.1 თვეში
შენახვა: მუხის კასრი 225 ლიტრი≈ 2–3 თვეში

ჩამოსხმისას ჟანგბადი ორი გზით შედის: ღვინოში იხსნება ჩამოსხმისას, ბოთლის ყელის ცარიელ სივრცეში კი ჰაერი რჩება. 750 მლ ბოთლში 10 მლ ჰაერი ≈ 2.8 მგ ჟანგბადს შეიცავს, ანუ ≈ 3.7 მგ/ლ-ს. ამიტომ ბოთლი ყელამდე უნდა შეივსოს, ძვირფასი ღვინის ჩამოსხმისას კი ბოთლი ჯერ CO₂-ით ან აზოტით ივსება.

„ჟანგბადის ტევადობა" — რამდენ ჟანგბადს უძლებს ღვინო მნიშვნელოვანი დაზიანების გარეშე — ფენოლებზეა დამოკიდებული: თეთრი ღვინო ≈ 10–20 მგ/ლ, ქარვისფერი ≈ 30–50, წითელი ≈ 40–80 მგ/ლ (მთელი ცხოვრების განმავლობაში). ეს მიახლოებითი რიცხვებია, მაგრამ აჩვენებს, რომ თეთრ ღვინოს ჟანგბადი ძალიან ცოტა სჭირდება.

აღდგენითი სუნები: H₂S და თიოლები

გოგირდწყალბადს (H₂S) საფუარი დუღილისას წარმოქმნის. საფუარი სულფატს და სულფიტს აღადგენს სულფიდად, რომელიც გოგირდის შემცველ ამინომჟავებში (ცისტეინი, მეთიონინი) უნდა ჩაერთოს. როცა ტკბილს აზოტი აკლია, საფუარს ამინომჟავების ასაგები „ჩონჩხი" არ ყოფნის და სულფიდი H₂S-ის სახით გამოიყოფა. H₂S-ს მატებს აგრეთვე ვენახში შესხურებული გოგირდის ნარჩენი, სტრესიანი დუღილი (მაღალი ტემპერატურა, მაღალი შაქრიანობა) და ზოგი საფუვრის შტამი. დუღილის შემდეგ H₂S ნალექიდან გამოიყოფა, როცა მკვდარი საფუარი იშლება.

H₂S-ის აღქმის ზღვარი ძალიან დაბალია — ≈ 1 მიკროგრამი ლიტრზე. თუ მას დროზე არ მოაშორებ, ის ღვინოში სხვა ნაერთებად გარდაიქმნება:

ნაერთისუნისპილენძი შველის?
გოგირდწყალბადი (H₂S)ლაყე კვერცხიკი; ჰაერთან კონტაქტიც შველის
მეთანთიოლი, ეთანთიოლი (მერკაპტანები)მოხარშული კომბოსტო, ხახვი, რეზინაკი
დიმეთილ- და დიეთილდისულფიდინიორი, დამპალი ბოლქვი, ჭაობიარა — ჯერ აღდგენაა საჭირო
დიმეთილსულფიდიმოხარშული სიმინდი, ბოლოკიარა

დისულფიდები მერკაპტანებისგან ჟანგბადის თანდასწრებით წარმოიქმნება. ამიტომ აღდგენითი სუნი რაც შეიძლება ადრე, H₂S-ის ან მერკაპტანის სტადიაზე უნდა მოგვარდეს. ბოთლში დახურულ, ჟანგბადისგან იზოლირებულ ღვინოში დისულფიდები შეიძლება ისევ მერკაპტანებად აღდგეს — ამიტომ აღდგენითი სუნი ზოგჯერ ჩამოსხმიდან რამდენიმე თვეში „ბრუნდება".

სპილენძის ტესტი და დამუშავება

სპილენძის იონი (Cu²⁺) H₂S-ს და მერკაპტანებს უხსნად სულფიდებად და მერკაპტიდებად აკავშირებს, რომლებსაც სუნი არ აქვს:

$$Cu^{2+} + H_2S \rightarrow CuS\downarrow + 2H^+$$

მოლური თანაფარდობით 1 მგ H₂S-ის მოსაცილებლად ≈ 1.9 მგ სპილენძია საჭირო, მაგრამ H₂S ღვინოში მიკროგრამებითაა, ამიტომ სპილენძის დოზა ძალიან მცირეა — 0.1–0.5 მგ/ლ. გამოიყენება სპილენძის სულფატი (CuSO₄·5H₂O), რომელიც 25.45% სპილენძს შეიცავს. ევროკავშირში მისი მაქსიმალური დოზა 1 გ/ჰლ-ია (≈ 2.5 მგ/ლ სპილენძი), ღვინოში ნარჩენი სპილენძი კი 1 მგ/ლ-ს არ უნდა აღემატებოდეს. ჭარბი სპილენძი ღვინოს ამღვრევს (სპილენძის კასი), ჟანგვას აჩქარებს და ჯანმრთელობისთვის არასასურველია.

დოზა ყოველთვის საცდელი სერიით ირჩევა: რამდენიმე ჭიქაში ღვინოს სხვადასხვა რაოდენობის სპილენძის სულფატის ხსნარი ემატება, 15–30 წუთის შემდეგ ყველა იყნოსება და ირჩევა ყველაზე მცირე დოზა, რომელმაც სუნი მოაშორა. თუ სუნი მხოლოდ სპილენძით და ასკორბინის მჟავით ერთად ქრება, ღვინოში დისულფიდებია — ასკორბინის მჟავა მათ მერკაპტანებად აღადგენს, რომლებსაც სპილენძი უკვე აკავშირებს. ასეთი დამუშავება რთულია და ლაბორატორიის დახმარებას საჭიროებს.

პრევენცია

ჟანგვისგან დაცვა: ჭურჭელი ყოველთვის სავსე, ოპერაციები რაც შეიძლება ცოტა და დახურული (სიფონით, ძირიდან), თავისუფალი SO₂ სამიზნეზე, ღვინო გრილად. აღდგენისგან დაცვა: ტკბილში საკმარისი აზოტი (II თავი, „ტკბილის მომზადება"), ზომიერი დუღილის ტემპერატურა, ვენახში გოგირდის შეწყვეტა რთველამდე 3–4 კვირით ადრე, ღვინის სქელი ნალექისგან სწრაფი მოცილება, წვრილ ნალექზე დაყოვნებისას პერიოდული მორევა (ბატონაჟი). ქვევრში ჭაჭაზე ხანგრძლივი დაყოვნებისას ღვინო პერიოდულად დაყნოსე: თუ აღდგენითი სუნი გაჩნდა, დროულად გადაიღე.

როგორ გამოვიყენოთ ეს გვერდი

1. „ჟანგბადის ბალანსის" რეჟიმში აირჩიე ღვინის ტიპი, შენახვის ჭურჭელი და ხანგრძლივობა, და ჩაწერე, რამდენჯერ აპირებ თითოეულ ოპერაციას ჩამოსხმამდე. ნახავ, რამდენ ჟანგბადს მიიღებს ღვინო სულ, რამდენ SO₂-ს დახარჯავს, რა წილს შეადგენს ეს ღვინის „ტევადობიდან" და რომელია ყველაზე დიდი წყარო. სცადე ღია გადაღების ჩანაცვლება სიფონით — სხვაობა მაშინვე გამოჩნდება.

2. „ჟანგბადის მოხმარების" რეჟიმში მიუთითე, რამდენი ჟანგბადი შევიდა ღვინოში ერთ ოპერაციაზე, ტემპერატურა და თავისუფალი SO₂. გრაფიკი აჩვენებს, როგორ ქრება გახსნილი ჟანგბადი, რამდენ SO₂-ს ხარჯავს და რამდენი აცეტალდეჰიდი წარმოიქმნება, თუ SO₂ არ ჰყოფნის.

3. „აღდგენითი სუნებისა და სპილენძის" რეჟიმში აირჩიე სუნი, სპილენძის ტესტის შედეგი და როდის გაჩნდა სუნი — მიიღებ სავარაუდო ნაერთს და რჩევას. ქვემოთ, საცდელი სერიისთვის, მიუთითე სპილენძის სულფატის ხსნარის კონცენტრაცია და სინჯის მოცულობა: გრაფიკი გაჩვენებს, რამდენი მილილიტრი ხსნარი ჩაასხა თითოეულ ჭიქაში. შერჩეული დოზისთვის მიიღებ სპილენძის სულფატის რაოდენობას მთელი ღვინისთვის და ნარჩენ სპილენძს.

სპილენძის ტესტი სახლში

1. აიღე ორი ერთნაირი ჭიქა და ორივეში ჩაასხი ერთი და იგივე ღვინო.

2. ერთ ჭიქაში ჩადე სუფთა, გაპრიალებული სპილენძის მავთული ან სპილენძის მილის ნაჭერი (ლაქისა და ჟანგის გარეშე). მეორე საკონტროლოა.

3. 5–10 წუთის შემდეგ ორივე დაყნოსე. თუ სპილენძიან ჭიქაში სუნი გაქრა ან საგრძნობლად შემცირდა, მიზეზი H₂S ან მერკაპტანებია.

4. თუ არ გაქრა, მესამე ჭიქაში დაამატე ასკორბინის მჟავის რამდენიმე კრისტალი და სპილენძი — თუ ახლა გაქრა, ღვინოში დისულფიდებია.

საცდელი სერია

1. მოამზადე 0.1%-იანი სპილენძის სულფატის ხსნარი: 1 გ CuSO₄·5H₂O 1 ლიტრ გამოხდილ წყალში (ან 0.1 გ — 100 მლ-ში).

2. 5 ერთნაირ ჭიქაში ჩაასხი ზუსტად გაზომილი ღვინო (მაგ. 500 მლ) და 1 მლ-იანი შპრიცით დაამატე გამოთვლილი რაოდენობის ხსნარი. პირველ ჭიქაში არაფერი დაამატო — საკონტროლოა.

3. აურიე, 15–30 წუთის შემდეგ დაყნოსე და დააგემოვნე. აირჩიე ყველაზე მცირე დოზა, რომელმაც სუნი მოაშორა.

4. მთელ ღვინოს დაამატე იგივე დოზა, კარგად აურიე. 1–2 კვირის შემდეგ ღვინო გადაიღე ნალექიდან ან გაფილტრე.

პრაქტიკული რჩევები

• ღვინო გადაიღე სიფონით, შლანგის ბოლო მიმღები ჭურჭლის ძირთან იყოს — ასე ღვინო შხეფებს არ წარმოქმნის.

• მხოლოდ ერთი გამონაკლისია: თუ ახალგაზრდა ღვინოს H₂S-ის სუსტი სუნი აქვს, ღია, შხეფებიანი გადაღება მას ხშირად სრულად აშორებს.

• წითელ ღვინოს ზომიერი ჟანგბადი სჭირდება — პირველი გადაღება ღიად სასარგებლოა. თეთრ ღვინოს ჟანგბადისგან მაქსიმალურად დაიცავ.

• ჩამოსხმისას ბოთლი ყელამდე შეავსე; ცარიელი სივრცე საცობის ქვემოთ 1–2 სმ-ზე მეტი არ უნდა იყოს.

• სპილენძის სულფატი შხამიანია — შეინახე ეტიკეტიან ბოთლში, ბავშვებისგან შორს. მისი დოზა მილიგრამებით იზომება: თვალით ნუ დაამატებ.

1. რომელი ოპერაცია აძლევს ღვინოს ყველაზე მეტ ჟანგბადს?

ღია, შხეფებიანი გადაღებისას ღვინო ჰაერით თითქმის ჯერდება: 3–6 მგ/ლ ჟანგბადი ერთ ჯერზე. სიფონით, ძირიდან — 0.5–1.5 მგ/ლ, სავსე მინაში თვეში ≈ 0.1 მგ/ლ.

2. რატომ უძლებს წითელი ღვინო ჟანგბადს თეთრზე უკეთ?

ფენოლები ჟანგბადის „ბუფერია". თეთრ ღვინოს ფენოლი ცოტა აქვს, ამიტომ 10–20 მგ/ლ ჟანგბადი უკვე ფერს აყავისფრებს და არომატს აკარგვინებს.

3. ღვინოს კომბოსტოს სუნი აქვს. სპილენძის ტესტით სუნი გაქრა. რაზე მიუთითებს ეს?

სპილენძი H₂S-ს და მერკაპტანებს უხსნად სულფიდებად აკავშირებს. თუ სუნი სპილენძით არ ქრება, მიზეზი სხვაა — ან დისულფიდები, რომლებსაც ჯერ ასკორბინის მჟავით აღდგენა სჭირდება.