თავი VIII · ისტორია და კულტურა
წარმოშობის დაცული აღნიშვნა (PDO) ღვინოს განსაზღვრულ ადგილს, ჯიშებსა და სტილს უკავშირებს: „წინანდალი" რქაწითლისა და მწვანის მშრალი თეთრია, „ხვანჭკარა" — ალექსანდროულისა და მუჯურეთულის ბუნებრივად ნახევრადტკბილი წითელი. ღვინის ეროვნული სააგენტოს მონაცემებით, საქართველოში 33 ასეთი აღნიშვნაა რეგისტრირებული; ისინი საქპატენტში რეგისტრირდება და მათ წარმოებას სააგენტო აკონტროლებს.
სია ღვინის ეროვნული სააგენტოს მონაცემებს ეყრდნობა (33 დაცული აღნიშვნა); ჯიშები და ტიპები — სააგენტოს 2023 წლის კატალოგს და რეგისტრაციის ცნობებს. „ლეჩხუმისა" და „რაჭის" სპეციფიკაციების დეტალები ვერ მოვიძიეთ — გადაამოწმე საქპატენტის რეესტრში. აღნიშვნის ყველა მოთხოვნა (მიკროზონის საზღვრები, მოსავლიანობა, ტექნოლოგია, ფიზიკურ-ქიმიური მაჩვენებლები) მის რეგისტრირებულ სპეციფიკაციაშია.
გამარტივებული შემოწმება: ჯიშების წილი, მიკროზონა, ტიპი და სერტიფიცირება. ზოგი აღნიშვნა სხვა ჯიშის მცირე დამატებას უშვებს (მაგ. „ახმეტა" და „წარაფი" — 15%-მდე, „ობჩა" ქარვისფერი — 15%-მდე, „საზანოს ოცხანური" — 5%-მდე საფერავი). სპეციფიკაციები ასევე ადგენს მაქსიმალურ მოსავლიანობას (მაგ. „ოყურეშის უსახელოური": ≤ 10 ტ/ჰა, ≤ 650 ლ ღვინო 1 ტ ყურძნიდან) და ტექნოლოგიას, რომლებიც აქ არ მოწმდება.
ადგილწარმოშობის დასახელება გეოგრაფიული სახელია, რომელიც ღვინოს ადგილსა და მის თვისებებს უკავშირებს. „ვაზისა და ღვინის შესახებ" კანონის მიხედვით, დაცული ადგილწარმოშობის დასახელების ღვინის ყურძენი მოყვანილი და გადამუშავებულია, ღვინო კი დამზადებულია დასახელებით განსაზღვრულ არეალში, ხოლო ღვინის ხარისხი და თავისებურებები ამ ადგილის ბუნებრივ და ადამიანურ ფაქტორებს უკავშირდება. ევროპული ტერმინოლოგიით ეს PDO-ა (Protected Designation of Origin); ნაკლებად მკაცრი კატეგორიაა გეოგრაფიული აღნიშვნა (PGI), სადაც ყურძნის მინიმუმ 85% უნდა იყოს არეალიდან.
დაცული აღნიშვნა მხოლოდ ადგილს არ ნიშნავს. თითოეულს აქვს რეგისტრირებული სპეციფიკაცია, რომელიც განსაზღვრავს:
• მიკროზონის საზღვრებს (სოფლები, სიმაღლე ზღვის დონიდან);
• ნებადართულ ჯიშებს და, საჭიროებისას, სხვა ჯიშის დასაშვებ წილს;
• ღვინის ტიპს (ფერი, სიტკბო, შუშხუნა ან ლიქიორის);
• მაქსიმალურ მოსავლიანობას ჰექტარზე და ღვინის გამოსავალს ტონა ყურძნიდან;
• ტექნოლოგიას (მაგ. სრული დუღილი ჭაჭაზე, ქვევრი ან რეზერვუარი);
• ღვინის ფიზიკურ-ქიმიურ და ორგანოლეპტიკურ მახასიათებლებს.
ამიტომ ეტიკეტზე „მუკუზანი" ნიშნავს არა მარტო „მუკუზნის მიდამოებს", არამედ საფერავისგან დამზადებულ მშრალ წითელ ღვინოს, რომელიც ამ მოთხოვნებს აკმაყოფილებს.
აღნიშვნებს საქართველოს ინტელექტუალური საკუთრების ეროვნული ცენტრი — საქპატენტი — არეგისტრირებს. განაცხადს, როგორც წესი, მწარმოებელთა ასოციაცია წარადგენს; ღვინის ეროვნული სააგენტო სპეციფიკაციის მომზადებასა და ტექნიკურ საკითხებში მონაწილეობს. მაგალითად, „ობჩას" რეგისტრაციის ინიციატორი იმერული ღვინის ასოციაცია იყო, „ზეგაანისა" და „ოყურეშის უსახელოურისა" — ადგილობრივი ასოციაციები.
რეგისტრაციის შემდეგ ღვინის ეროვნული სააგენტო წარმოებას აკონტროლებს. დაცული ადგილწარმოშობის დასახელების ღვინისთვის სერტიფიცირება სავალდებულოა: ლაბორატორიული ანალიზი და დეგუსტაცია ამოწმებს, შეესაბამება თუ არა პარტია სპეციფიკაციას. სააგენტო ვენახების კადასტრსაც აწარმოებს, რაც ყურძნის წარმოშობის გადამოწმების საშუალებას იძლევა.
საქართველო 2004 წელს შეუერთდა ადგილწარმოშობის დასახელებების დაცვის ლისაბონის შეთანხმებას. ევროკავშირთან გეოგრაფიული აღნიშვნების ურთიერთდაცვის წყალობით ქართული აღნიშვნები ევროკავშირშიც დაცულია; 2014 წლის ასოცირების შეთანხმების დანართში 18 ქართული ღვინის დასახელებაა შეტანილი.
სია თანდათან იზრდება: 2010 წლისთვის საქპატენტში 18 დასახელება იყო რეგისტრირებული, 2022 წელს „ზეგაანისა" და „ოყურეშის უსახელოურის" დამატებით — 27, 2025 წელს „ობჩას" დამატებით — 30, ხოლო „საზანოს ოცხანურის" რეგისტრაციის შემდეგ ღვინის ეროვნული სააგენტოს მონაცემებით — 33. რეგიონების მიხედვით (კალკულატორის ატლასში შეგიძლია გაფილტრო):
| რეგიონი | აღნიშვნები | რაოდენობა |
|---|---|---|
| კახეთი | ქინძმარაული, მანავი, კახეთი, ნაფარეული, თელიანი, მუკუზანი, წინანდალი, ახაშენი, გურჯაანი, ვაზისუბანი, კარდენახი, ტიბაანი, ყვარელი, კოტეხი, ხაშმის საფერავი, ახმეტა, წარაფი, ახოები, მაღრაანის ქისი, ზეგაანი | 20 |
| შიდა ქართლი | ატენი, ოკამი | 2 |
| ქვემო ქართლი | ბოლნისი, ასურეთული შალა | 2 |
| იმერეთი | სვირი, ობჩა, საზანოს ოცხანური | 3 |
| რაჭა-ლეჩხუმი | ხვანჭკარა, ტვიში, ოყურეშის უსახელოური, ლეჩხუმი, რაჭა | 5 |
| სამეგრელო | სალხინოს ოჯალეში | 1 |
„კახეთი" (კახური) ყველაზე დიდი აღნიშვნაა: იგი მთელ რეგიონს მოიცავს და ბევრ ჯიშსა და ტიპს უშვებს, მაშინ როცა მისი შიგნით არსებული მიკროზონები („წინანდალი", „ყვარელი", „ქინძმარაული"...) ბევრად ვიწროა და ერთ-ორ ჯიშს უშვებს.
ქართული აღნიშვნების უმეტესობა მშრალ ღვინოს ეხება — თეთრს („წინანდალი", „გურჯაანი", „სვირი"), წითელს („მუკუზანი", „ყვარელი", „თელიანი") ან ქარვისფერს („წარაფი", „მაღრაანის ქისი"). განსაკუთრებულ ჯგუფს ბუნებრივად ნახევრადტკბილი ღვინოები ქმნის: „ქინძმარაული", „ახაშენი", „ხვანჭკარა". მათი სიტკბო მხოლოდ ყურძნის შაქარია — დუღილს ტემპერატურის დაწევით აჩერებენ, შაქარს ან სპირტს არ უმატებენ (იხ. დუღილის კინეტიკის გვერდი). „ატენი" ერთადერთი აღნიშვნაა შუშხუნა ღვინისთვის, „კარდენახი" — ლიქიორის ღვინისთვის.
ზოგი სპეციფიკაცია მკაცრად ერთჯიშოვანია, ზოგი კი სხვა ჯიშის მცირე დამატებას უშვებს: „ახმეტის" ქარვისფერში და „წარაფში" — 15%-მდე, „ობჩას" ქარვისფერში — 15%-მდე ციცქა ან კრახუნა (წითელ „ობჩაში" — არცერთი), „საზანოს ოცხანურში" — 5%-მდე საფერავი იმავე მიკროზონიდან.
სპეციფიკაციები ზღუდავს მოსავალს, რადგან დატვირთული ვაზი ყურძენს ნაკლებად ამწიფებს (იხ. მოსავლიანობის გვერდი). მაგალითად, „ოყურეშის უსახელოურის" სპეციფიკაციით ჰექტარზე მაქსიმუმ 10 ტ ყურძენია დასაშვები, ღვინის გამოსავალი კი — მაქსიმუმ 650 ლ ტონაზე. მაშინ ღვინის მაქსიმალური რაოდენობა ჰექტარზე:
$$V_{max} = Y_{max}\cdot k_{max} = 10\ \text{ტ/ჰა} \cdot 650\ \text{ლ/ტ} = 6500\ \text{ლ/ჰა}$$
სხვა აღნიშვნების რიცხვები განსხვავდება და ყოველთვის კონკრეტულ სპეციფიკაციაში უნდა გადამოწმდეს.
„საზანოს ოცხანური" (იმერეთი) — მშრალი წითელი მხოლოდ ოცხანური საფერისგან (5%-მდე საფერავის დამატებით); მიკროზონა თერჯოლისა და ზესტაფონის მუნიციპალიტეტების სოფლებს მოიცავს 120–420 მ სიმაღლეზე; ღვინო სრულად დუღს ჭაჭაზე, ქვევრში ან უჟანგავ რეზერვუარში.
„ობჩა" (იმერეთი, ბაღდათის მუნიციპალიტეტი) — მშრალი ქარვისფერი ცოლიკოურისგან ან მშრალი წითელი ოცხანური საფერისგან; მიკროზონა 120–420 მ სიმაღლეზეა.
„ოყურეშის უსახელოური" (ლეჩხუმი, ცაგერის მუნიციპალიტეტი) — წითელი ღვინო მხოლოდ უსახელოურისგან, ცხენისწყლის ორივე ნაპირზე 350–650 მ სიმაღლეზე; რეგისტრაციის №983, 30.08.2022.
ღვინის ეროვნული სააგენტო, ცნობა „საზანოს ოცხანურის" რეგისტრაციის შესახებ (33 აღნიშვნის სია), Commersant/CBW, 2025; „ობჩა" (30 აღნიშვნა) და „ზეგაანი"/„ოყურეშის უსახელოური" (27 აღნიშვნა), CBW; ღვინის ეროვნული სააგენტოს 2023 წლის კატალოგი (georgia.to-ს შეჯამებით); „ოყურეშის უსახელოურისა" და „კახეთის" სპეციფიკაციები (UK GOV, გეოგრაფიული აღნიშვნების რეესტრი); „ვაზისა და ღვინის შესახებ" საქართველოს კანონი (matsne.gov.ge); Appellations of Origin of Georgian Wine, საქპატენტი, 2010. ჯიშებისა და ტიპების ცხრილი გამარტივებულია; „ლეჩხუმისა" და „რაჭის" სპეციფიკაციები ვერ მოვიძიეთ — ზუსტი მოთხოვნები საქპატენტის რეესტრში უნდა გადამოწმდეს.
1. „ატლასის" რეჟიმში აირჩიე რეგიონი და ღვინის ტიპი, ან ჩაწერე ჯიშის ან აღნიშვნის სახელი (მაგ. „საფერავი" ან „ცოლიკოური"). ბარათები აჩვენებს, რამდენი აღნიშვნა შეესაბამება ფილტრს, დიაგრამა — მათ განაწილებას რეგიონებისა და ფერის მიხედვით, ცხრილი კი — ჯიშებსა და ტიპებს.
2. „შესაბამისობის შემოწმების" რეჟიმში აირჩიე აღნიშვნა და შენი ღვინის ტიპი და სიტკბო, მიუთითე ნებადართული ჯიშების წილი და მონიშნე, მოყვანილი და გადამუშავებულია თუ არა ყურძენი მიკროზონაში და სერტიფიცირებულია თუ არა ღვინო. შედეგი პირველ დაუკმაყოფილებელ მოთხოვნას აჩვენებს.
• „წინანდალი", მშრალი თეთრი, 100% რქაწითელი და მწვანე, მიკროზონიდან, სერტიფიცირებული — შეესაბამება ძირითად მოთხოვნებს.
• „ქინძმარაული", მაგრამ მშრალი წითელი — არ შეესაბამება: ეს აღნიშვნა მხოლოდ ბუნებრივად ნახევრადტკბილი ღვინისთვისაა. მშრალი საფერავი ყვარლის მხარიდან შეიძლება „ყვარელი" ან „კახეთი" იყოს.
• „წარაფი", ქარვისფერი, 88% რქაწითელი — შეესაბამება (15%-მდე კახური მწვანე ან ხიხვი დასაშვებია); 80%-ზე — აღარ.
• შემოწმება გამარტივებულია: მოსავლიანობა, ღვინის გამოსავალი, ტექნოლოგია და ფიზიკურ-ქიმიური მაჩვენებლები აქ არ მოწმდება.
• თუ აღნიშვნის ქვეშ ღვინის გაყიდვას გეგმავ, სრული სპეციფიკაცია საქპატენტიდან ან ღვინის ეროვნული სააგენტოდან მოითხოვე. ეს გვერდი საინფორმაციოა და იურიდიულ კონსულტაციას არ ცვლის.
1. რით განსხვავდება „წინანდალი" და „მუკუზანი"?
დაცული აღნიშვნა არა მარტო ადგილს, არამედ ჯიშსა და სტილსაც განსაზღვრავს. „წინანდალი" — მშრალი თეთრი, „მუკუზანი" — მშრალი წითელი, ორივე კახეთიდან.
2. რომელი დაცული აღნიშვნაა შუშხუნა ღვინისთვის?
ატენი შიდა ქართლის, გორის მახლობლად მდებარე აღნიშვნაა — შუშხუნა თეთრი ჩინურის, გორული მწვანისა და ალიგოტესგან.
3. ვინ არეგისტრირებს დაცულ აღნიშვნებს საქართველოში?
აღნიშვნებს საქპატენტი არეგისტრირებს, მათ წარმოებას კი ღვინის ეროვნული სააგენტო აკონტროლებს. 2014 წლის ასოცირების შეთანხმებით ქართული აღნიშვნები ევროკავშირშიც დაცულია.