თავი V · ქვევრის მეთოდი
დუღილისა და ჭაჭაზე დაყოვნების შემდეგ ღვინოს ნალექისგან სუფთა ქვევრში ხსნიან, ქვევრს ყელამდე ავსებენ და ჰერმეტულად ხურავენ. რამდენ ღვინოს ვკარგავთ მოხსნისას, რატომ იკლებს ზამთარში ღვინის დონე და რამდენ ხანს ყოფნის ღვინოს SO₂ დახურულ ქვევრში.
კახური წესით პირველი მოხსნისას ქვევრში ჭაჭა და ნალექი რჩება — ღვინის ≈ 15–20%, ჭაჭის გარეშე დუღილისას ≈ 4–6%. მეორე მოხსნისას დანაკარგი ≈ 1.5%, მესამესას ≈ 0.7%. ჟანგბადი ერთ მოხსნაზე: ჩამჩით ≈ 4, შლანგით ≈ 1, ტუმბოთი ≈ 1.5, ინერტული აირით ≈ 0.3 მგ/ლ (იხ. IV თავის „ჟანგბადი ღვინოში"). 1 მგ ჟანგბადი ≈ 4 მგ თავისუფალ SO₂-ს მოიხმარს. ნალექიდან ღვინოს ნაწილი შეიძლება დაწდომით ან ფილტრით დაბრუნდეს.
ღვინის მოცულობითი გაფართოების კოეფიციენტი ≈ 2.1·10⁻⁴ 1/°C (ზუსტად ტემპერატურასა და ალკოჰოლზეა დამოკიდებული). ქვევრის კედლის თერმული ცვლილება ბევრად მცირეა და აქ უგულებელყოფილია. გაცივებისას ღვინის დონე ყელში იწევს, ქვემოდან კი ჰაერი ან შეიწოვება — თუ დალუქვა მჭიდრო არ არის — ან ვაკუუმი იქმნება. 1 ლ ჰაერი ≈ 280 მგ ჟანგბადს შეიცავს. მონაცემები მარნის გვერდის ნიადაგის ტემპერატურის მოდელით შეგიძლია შეაფასო.
ჟანგბადის შეღწევა: კედლით — ცვილით ≈ 0.5, გაცვეთილით ≈ 2, ცვილის გარეშე ≈ 6 მგ/მ²·დღე (იხ. „ქვევრი"); სარქველით — მინა/ფოლადი ≈ 2, ქვა თიხითა და ქვიშით ≈ 5, ხე ≈ 20, დაფარული ≈ 80 მგ/დღე. ეს შეფასებებია, გაზომვები ცოტაა. ქვევრის ზედაპირი ≈ 5.5·V^(2/3) მ² (V — მ³-ში). ჟანგბადის 1 მგ ≈ 4 მგ თავისუფალ SO₂-ს ხარჯავს. დამატებისას დოზის ≈ 30% მაშინვე იბმება. ევროკავშირის ზღვარი მშრალი ღვინისთვის: თეთრი 200, წითელი 150 მგ/ლ სრული SO₂.
დუღილის და ჭაჭაზე დაყოვნების შემდეგ ღვინოს ნალექისგან და ჭაჭისგან სუფთა ქვევრში ხსნიან. ტრადიციულად თეთრ ღვინოს კახური წესით მარტში ან აპრილში ხსნიან, იმერული წესით — ზამთარში, წითელს კი დუღილის დასრულებიდან რამდენიმე კვირაში. ბევრი მეღვინე მოხსნის დროს მთვარის ფაზასა და ამინდსაც ითვალისწინებს. ფიზიკური თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია, რომ ღვინო მშვიდ, მაღალი ატმოსფერული წნევის ამინდში ნაკლებად იმღვრევა: ნალექი უკეთესად სხედს, და CO₂ ღვინოდან ნაკლებად გამოიყოფა.
მოხსნის მიზნებია:
1. ღვინის გამოყოფა ჭაჭისა და უხეში ნალექისგან, რომელიც ხანგრძლივი კონტაქტისას რედუქციულ (გოგირდწყალბადის) სუნს და მწარე ტონს იძლევა.
2. ღვინის გაწმენდა: ყოველი შემდეგი მოხსნა ნალექის ნაწილს ტოვებს, და ღვინო თანდათან სუფთავდება.
3. ღვინის ზომიერი აერაცია: ახალგაზრდა ღვინოს მცირე ჟანგბადი რედუქციულ სუნს აცილებს და ფერს და ტანინს ასტაბილურებს.
ტრადიციულად პირველ მოხსნას მეორე და ზოგჯერ მესამე მოსდევს — ზაფხულამდე ან შემდეგ შემოდგომამდე. ყოველი მოხსნა ღვინოს ჟანგბადს აძლევს და მცირე დანაკარგს იწვევს:
| გადატანის წესი | ჟანგბადი, მგ/ლ |
|---|---|
| ჩამჩით ან ვედროთი | ≈ 3–5 |
| შლანგით (სიფონით) | ≈ 0.5–1.5 |
| ტუმბოთი | ≈ 1–2 |
| ტუმბოთი, ინერტული აირით შევსებულ ჭურჭელში | ≈ 0.2–0.5 |
ერთი მგ ჟანგბადი ≈ 4 მგ თავისუფალ SO₂-ს მოიხმარს (იხ. IV თავის „SO₂ ღვინოში" და „ჟანგბადი ღვინოში"). ამიტომ მოხსნის შემდეგ თავისუფალი SO₂ უნდა გაიზომოს და, საჭიროებისამებრ, შეივსოს.
ღვინისთვის შესანახი ქვევრი ყელამდე ივსება, რომ ღვინოს ზემოთ ჰაერი არ დარჩეს. ტრადიციული სარქველი ქვის ან თიხის ბრტყელი ფილაა, რომელსაც ქვევრის პირზე ადებენ, ნაპრალებს სველი თიხით ლესავენ, ზემოდან კი ქვიშას ან მიწას აყრიან. თიხა და ქვიშა ჟანგბადისთვის ბარიერია და, ამავე დროს, ტემპერატურას ასტაბილურებს. დღეს ხშირად მინის ან უჟანგავი ფოლადის სარქველს იყენებენ სილიკონის შუასადებით.
დალუქვამდე ღვინის დონე სარქველთან ახლოს, ყელის ვიწრო ნაწილში უნდა იყოს. ვიწრო ყელი მნიშვნელოვანია: ღვინის ზედაპირი, რომელიც შეიძლება ჰაერს შეეხოს, რამდენიმე ასეულ სმ²-ს არ აღემატება.
ღვინო, როგორც ნებისმიერი სითხე, გაცივებისას იკუმშება. მოცულობითი გაფართოების კოეფიციენტი $\beta \approx 2.1\cdot10^{-4}$ 1/°C, ამიტომ
$$\Delta V = \beta\,V\,\Delta T, \qquad \Delta h = \frac{\Delta V}{\pi D^2/4},$$
სადაც $D$ ყელის დიამეტრია. 1000 ლ ღვინო 8 °C-ით გაცივებისას ≈ 1.7 ლ-ით მცირდება; 30 სმ დიამეტრის ყელში ეს ≈ 2.4 სმ-ია. თუ სარქველი ჰაერს ატარებს, ეს სივრცე ჰაერით ივსება: 1 ლ ჰაერი ≈ 280 მგ ჟანგბადს შეიცავს. თუ სარქველი ჰერმეტულია, ღვინოს ზემოთ მცირე ვაკუუმი იქმნება, და ღვინოდან CO₂ გამოიყოფა.
აქედან პრაქტიკული წესი: ქვევრი ზამთარში, ღვინის ყველაზე დაბალ ტემპერატურაზე უნდა შეივსოს, ყელში კი მცირე მარაგი დარჩეს, რომ გაზაფხულზე გამთბარმა ღვინომ სარქველი არ აწიოს და თიხის ლუქი არ დაარღვიოს.
დალუქულ ქვევრში ღვინოს ჟანგბადი ორი გზით აღწევს: ქვევრის კედლით და სარქველით. ცვილით კარგად დაფარული, მიწაში ჩაფლული ქვევრის კედელი ჟანგბადს ძალიან ცოტას ატარებს; გაცვეთილი ცვილით ან ცვილის გარეშე ჟანგბადის შეღწევა რამდენჯერმე იზრდება (იხ. „ქვევრი"). თავისუფალი SO₂-ის ხარჯი დაახლოებით
$$\frac{d[SO_2]_{free}}{dt} \approx -4\,\frac{\dot m_{O_2}}{V},$$
სადაც $\dot m_{O_2}$ ჟანგბადის შეღწევაა (მგ/დღე). ქვევრის ზედაპირი $S \approx 5.5\,V^{2/3}$ (მ², V — მ³), ამიტომ დიდ ქვევრში ღვინის ყოველ ლიტრზე ნაკლები კედელი და ნაკლები ჟანგბადი მოდის.
ტრადიციული ქვევრის ღვინო ხშირად SO₂-ის მცირე დოზით ან მის გარეშეც ინახება. ეს შესაძლებელია, რადგან ჭაჭაზე დაყენებული ღვინო ფენოლებით მდიდარია და ჟანგვას უკეთ უძლებს, დალუქული ქვევრი კი ჟანგბადს ცოტას ატარებს. მიუხედავად ამისა, თავისუფალი SO₂ ყოველ 2–3 თვეში ერთხელ უნდა შემოწმდეს.
ღვინის მოხსნისა და შენახვის ტრადიციული წესი: ღვინის ეროვნული სააგენტოს მასალები და UNESCO-ს ნომინაციის დოკუმენტაცია (2013). ჟანგბადისა და SO₂-ის ქიმია: P. Ribéreau-Gayon et al., „Handbook of Enology"; R. Boulton et al., „Principles and Practices of Winemaking"; J. Waterhouse et al., „Understanding Wine Chemistry". ქვევრის კედლით და სარქველით ჟანგბადის შეღწევის მნიშვნელობები შეფასებებია — ამ თემაზე გაზომვები ცოტაა.
1. „მოხსნის" რეჟიმში შეიყვანე ღვინის რაოდენობა, პირველ მოხსნაზე დარჩენილი ნალექისა და ჭაჭის წილი, მოხსნების რაოდენობა და გადატანის წესი. ნახავ, რამდენი ღვინო დარჩება, რამდენს დაკარგავ, რამდენ ჟანგბადს მიიღებს ღვინო და რამდენ თავისუფალ SO₂-ს მოიხმარს.
2. „დალუქვისა და ზამთრის" რეჟიმში შეიყვანე ღვინის რაოდენობა, ყელის დიამეტრი, ღვინის ტემპერატურა დახურვისას და ზამთრის მინიმუმი. ნახავ, რამდენით შეიკუმშება ღვინო, რამდენი სანტიმეტრით დაიწევს დონე ყელში, რამდენ ჟანგბადს მიიღებს ღვინო, თუ სარქველი ჰაერს ატარებს, და რამდენი უნდა დატოვო ყელში გაზაფხულისთვის.
3. „SO₂ შენახვისას" რეჟიმში აირჩიე ქვევრის მდგომარეობა, სარქველი, SO₂-ის საწყისი დონეები და შენახვის ხანგრძლივობა. ნახავ, როგორ შემცირდება თავისუფალი SO₂, როდის და რამდენჯერ დაგჭირდება დამატება და რამდენი იქნება სრული SO₂ შენახვის ბოლოს.
• მოხსნამდე შეამოწმე, რომ სუფთა ქვევრი კარგად არის გარეცხილი, გამშრალი და, საჭიროების შემთხვევაში, გოგირდით შებოლილი (იხ. „ქვევრი").
• ღვინო მშვიდ, მაღალი წნევის, გრილ ამინდში მოხსენი. შლანგი ქვევრის ფსკერამდე ჩაუშვი, რომ ღვინომ ნაკლებად იშხეფოს.
• მოხსნის შემდეგ გაზომე თავისუფალი SO₂ და, თუ საჭიროა, შეავსე.
• ქვევრი ზამთრის სიცივეში შეავსე იმავე ღვინით, ყელში მცირე მარაგი დატოვე (რამდენი — კალკულატორი გეტყვის) და სარქველი მჭიდროდ დალუქე — თიხით და ქვიშით ან სილიკონის შუასადებით.
• ყოველ 2–3 თვეში ერთხელ ქვევრი გახსენი, შეამოწმე დონე, სუნი და თავისუფალი SO₂, შეავსე და ისევ დალუქე. ზედაპირზე თეთრი აფსკი (ფიტი) ან ძმრის სუნი დაუყოვნებლივ ქმედებას საჭიროებს.
ჟანგბადის შეღწევის მნიშვნელობები საორიენტაციოა. ზუსტი სურათისთვის საკუთარ ქვევრში SO₂-ის რეგულარული გაზომვები გამოიყენე.
1. რატომ უნდა იყოს შესანახი ქვევრი ყელამდე სავსე?
ღვინოსა და სარქველს შორის ჰაერი ჟანგბადის წყაროა: ის თავისუფალ SO₂-ს ხარჯავს, ღვინოს ჟანგავს და აერობული მიკროორგანიზმების ზრდას იწვევს.
2. რატომ იკლებს ზამთარში ღვინის დონე დახურულ ქვევრში?
ღვინის მოცულობა ≈ 2·10⁻⁴-ით მცირდება ყოველ გრადუსზე. 1000 ლ ღვინო 10 °C-ით გაცივებისას ≈ 2 ლ-ით „იკლებს", და ვიწრო ყელში ეს რამდენიმე სანტიმეტრია.
3. რომელი გადატანის წესი აძლევს ღვინოს ყველაზე ნაკლებ ჟანგბადს?
ინერტული აირით შევსებულ ჭურჭელში ღვინო ჰაერს თითქმის არ ეხება. ჩამჩით და ჭავლით გადატანა ღვინოს რამდენიმე მგ/ლ ჟანგბადს აძლევს.