თავი VII · სენსორული მეცნიერება და დეგუსტაცია
ღვინოში ასობით აქროლადი ნაერთია, მაგრამ მის არომატს მხოლოდ რამდენიმე ათეული ქმნის — ის, რომელთა კონცენტრაცია აღქმის ზღვარს აღემატება. ზოგი მათგანი მილიგრამებში იზომება, ზოგი — ნანოგრამებში. რომელი ნაერთი იგრძნობა ღვინოში, როგორ მოქმედებს მიწოდების ტემპერატურა და რატომ არ არის ორჯერ მეტი ნაერთი ორჯერ ძლიერი სუნი.
მნიშვნელობები საილუსტრაციოა და ლიტერატურის ტიპურ დიაპაზონებზეა დაფუძნებული; ქართული ჯიშებისთვის გაზომვები ცოტაა. აღქმის ზღვრები (მკგ/ლ, ღვინის ან მოდელური ღვინის მატრიცაში): იზოამილაცეტატი 30, ეთილჰექსანოატი 14, ეთილოქტანოატი 5, β-ფენილეთანოლი 14 000, ლინალოოლი 25, გერანიოლი 30, 3MH 0.06, 4MMP 0.0008, IBMP 0.015, β-დამასცენონი 0.05, TDN 2, როტუნდონი 0.016, დიაცეტილი 200. ზღვარი მატრიცაზე და ადამიანზე ძლიერ არის დამოკიდებული; OAV > 1 ნიშნავს, რომ ნაერთი სავარაუდოდ იგრძნობა, მაგრამ ნარევში ნაერთები ერთმანეთს ფარავს ან აძლიერებს.
აქროლადი ნაერთის კონცენტრაცია ჭიქის ჰაერში ტემპერატურასთან ერთად კლაუზიუს-კლაპეირონის კანონით იზრდება: ln(C₂/C₁) = −ΔH/R·(1/T₂ − 1/T₁). არომატის ნაერთებისთვის ΔH ≈ 40–60 კჯ/მოლი (აქ 50), ეთანოლისთვის ≈ 42. შედეგად 10 °C-იანი დათბობა ჭიქის ჰაერში არომატს ≈ 2-ჯერ ზრდის, მაგრამ ალკოჰოლის „სიცხეც" იზრდება, ტანინი და მწარე გემო ცივში უფრო მკვეთრად იგრძნობა. ეტალონი — 18 °C. რეკომენდებული დიაპაზონები ზოგადი ორიენტირია.
აღქმული ინტენსივობა კონცენტრაციის ხარისხოვანი ფუნქციაა (სტივენსის კანონი): I ∝ (C / C_thr)^n. სუნისთვის n ჩვეულებრივ 0.2–0.7-ია (აქ 0.5): ორჯერ ძლიერი სუნისთვის კონცენტრაცია ≈ 4-ჯერ უნდა გაიზარდოს. ამიტომ ნაერთი, რომელიც ზღვარს 100-ჯერ აღემატება, მხოლოდ ≈ 10-ჯერ ძლიერად იგრძნობა ზღვარზე მყოფთან შედარებით. ინტენსივობა აქ პირობით ერთეულებშია: ზღვარზე = 1.
ღვინოში 800-ზე მეტი აქროლადი ნაერთია აღმოჩენილი, მაგრამ მათი უმეტესობა აღქმის ზღვარს ქვემოთაა. არომატს ქმნის რამდენიმე ათეული „აქტიური" ნაერთი და მათი ურთიერთქმედება. წარმოშობის მიხედვით არომატი სამ ჯგუფად იყოფა:
1. პირველადი (ჯიშური) არომატი — ყურძნიდან: ტერპენები, ნორიზოპრენოიდები, პირაზინები, თიოლების წინამორბედები. ხშირად ყურძენში უსუნო, ბმული ფორმითაა (გლიკოზიდები, ცისტეინის კონიუგატები) და დუღილისას ან დავარგებისას თავისუფლდება.
2. მეორადი (დუღილის) არომატი — საფუვრიდან და ბაქტერიებიდან: ეთერები, უმაღლესი სპირტები, აცეტალდეჰიდი, დიაცეტილი.
3. მესამეული (დავარგების) არომატი — მუხიდან და ქიმიური ცვლილებებიდან: ვანილინი, ლაქტონები, TDN, სოტოლონი, დავარგების „ბუკეტი".
ნაერთის მნიშვნელობას ღვინის არომატში მისი კონცენტრაციის აღქმის ზღვართან შეფარდება (OAV, odour activity value) ახასიათებს:
$$OAV = \frac{C}{C_{thr}}.$$
აღქმის ზღვრები ათეულ მილიონჯერ განსხვავდება: β-ფენილეთანოლი ≈ 14 მგ/ლ-ზე იგრძნობა, 4MMP კი — ≈ 1 ნგ/ლ-ზე. ამიტომ ნაერთი, რომელიც ნანოგრამებშია, შეიძლება ღვინის მთავარი არომატი იყოს.
| ნაერთი | ჯგუფი | არომატი | ზღვარი, მკგ/ლ |
|---|---|---|---|
| იზოამილაცეტატი | ეთერი | ბანანი, მსხალი | 30 |
| ეთილჰექსანოატი | ეთერი | მწვანე ვაშლი | 14 |
| ეთილოქტანოატი | ეთერი | ანანასი | 5 |
| β-ფენილეთანოლი | სპირტი | ვარდი | 14 000 |
| ლინალოოლი | ტერპენი | ყვავილი, მუსკატი | 25 |
| გერანიოლი | ტერპენი | ვარდი | 30 |
| 3MH (3-მერკაპტოჰექსანოლი) | თიოლი | გრეიპფრუტი, პასიფლორა | 0.06 |
| 4MMP | თიოლი | მოცხარი, ბზა | 0.0008 |
| IBMP (იზობუტილმეთოქსიპირაზინი) | პირაზინი | მწვანე წიწაკა | 0.015 |
| β-დამასცენონი | ნორიზოპრენოიდი | მოხარშული ვაშლი, თაფლი | 0.05 |
| TDN | ნორიზოპრენოიდი | ნავთი | 2 |
| როტუნდონი | სესკვიტერპენი | შავი პილპილი | 0.016 |
| დიაცეტილი | კეტონი | კარაქი | 200 |
აღქმის ზღვარი მატრიცაზე (ალკოჰოლი, შაქარი, სხვა ნაერთები) და ადამიანზე ძლიერ არის დამოკიდებული. ზოგი ადამიანი როტუნდონს საერთოდ ვერ გრძნობს (სპეციფიკური ანოსმია). ნარევში ნაერთები ერთმანეთს ფარავს, აძლიერებს ან ახალ შთაბეჭდილებას ქმნის, ამიტომ OAV მხოლოდ პირველი მიახლოებაა.
ქართული ჯიშების არომატის სისტემური კვლევები ჯერ ცოტაა. ცნობილია, რომ რქაწითელი შედარებით ნეიტრალური, დაბალტერპენიანი ჯიშია, რომლის ხასიათი წესით — ევროპული თუ ქვევრის — ძლიერ იცვლება. ჭაჭაზე დაყოვნებისას ღვინოში მატულობს ნორიზოპრენოიდები, ფენოლური და დავარგების ნაერთები (β-დამასცენონი, β-ფენილეთანოლი), ხოლო დუღილის ახალი ეთერები ჟანგვით და ჰიდროლიზით იკლებს. ამიტომ ქარვისფერ ღვინოს ჩირის, თაფლის, ჩაის და ნიგვზის ტონები ახასიათებს. ამ გვერდის მაგალითები საილუსტრაციოა.
ნაერთი რომ ვიგრძნოთ, ის ჭიქის ჰაერში უნდა გადავიდეს. აქროლადობა ტემპერატურასთან ერთად კლაუზიუს-კლაპეირონის კანონით იზრდება:
$$\frac{C(T_2)}{C(T_1)} = \exp\!\left[-\frac{\Delta H}{R}\left(\frac{1}{T_2} - \frac{1}{T_1}\right)\right],$$
სადაც $\Delta H \approx 40$–$60$ კჯ/მოლი. 10 °C-ით დათბობა ჭიქაში არომატს დაახლოებით ორჯერ ზრდის. მაგრამ თბილ ღვინოში ალკოჰოლიც მეტად აქროლდება და „წვავს", ცივში კი ტანინი და სიმწარე უფრო მკვეთრად იგრძნობა, სიტკბო — ნაკლებად. ამიტომ მსუბუქ თეთრ და შუშხუნა ღვინოს ცივად (6–10 °C) მიირთმევენ, ქარვისფერს — 12–15 °C-ზე, სხეულიან წითელს — 16–18 °C-ზე.
აღქმის ინტენსივობა კონცენტრაციის პროპორციული არ არის. სტივენსის კანონით
$$I = k\left(\frac{C}{C_{thr}}\right)^{n},$$
სადაც სუნისთვის $n \approx 0.2$–$0.7$. თუ $n = 0.5$, ორჯერ ძლიერი სუნისთვის კონცენტრაცია ოთხჯერ უნდა გაიზარდოს. ეს ნიშნავს, რომ ღვინის არომატს არა ერთი „დომინანტი" ნაერთი, არამედ ბევრი ნაერთის ბალანსი ქმნის.
V. Ferreira et al., „Quantitative determination of the odorants of young red wines from different grape varieties", J. Sci. Food Agric. 80 (2000); H. Guth, „Quantitation and sensory studies of character impact odorants of different white wine varieties", J. Agric. Food Chem. 45 (1997); T. Tominaga, D. Dubourdieu — ვარიეტალური თიოლები; C. Wood et al., „From wine to pepper: rotundone", J. Agric. Food Chem. 56 (2008); A. L. Waterhouse, G. Sacks, D. Jeffery, „Understanding Wine Chemistry" (2016). ზღვრები და კონცენტრაციები ლიტერატურის ტიპური მნიშვნელობებია.
1. „რა იგრძნობა ღვინოში" რეჟიმში აირჩიე ღვინის მაგალითი — ნაერთების კონცენტრაციები შეივსება. შეგიძლია ისინი შეცვალო (მაგალითად, ლაბორატორიული ანალიზის მიხედვით). გრაფიკი თითოეული ნაერთის OAV-ს ლოგარითმულ სკალაზე აჩვენებს; წითელი ხაზი აღქმის ზღვარია. ბარათები ყველაზე ძლიერ სამ ნაერთს და ზღვარს ზემოთ მყოფი ნაერთების რაოდენობას აჩვენებს.
2. „მიწოდების ტემპერატურის" რეჟიმში აირჩიე ღვინის ტიპი და ტემპერატურა. ნახავ, რამდენად იცვლება არომატი და ალკოჰოლი ჭიქის ჰაერში 18 °C-თან შედარებით და რა ტემპერატურაა რეკომენდებული. მწვანე ზოლი რეკომენდებული დიაპაზონია.
3. „კონცენტრაციისა და ინტენსივობის" რეჟიმში აირჩიე ნაერთი, შეიყვანე მისი კონცენტრაცია და სტივენსის მაჩვენებელი. ნახავ OAV-ს, აღქმულ ინტენსივობას, რამდენი ნაერთია საჭირო ორჯერ ძლიერი სუნისთვის და რამდენჯერ უნდა განზავდეს ღვინო, რომ ნაერთი აღარ იგრძნობოდეს.
• ეთერების (ხილის) არომატი დაბალ ტემპერატურაზე დუღილისას უკეთ ინარჩუნდება და დროთა განმავლობაში იკლებს — ასეთი ღვინო ახალგაზრდა უნდა დაილიოს.
• თიოლები (3MH, 4MMP) ჟანგბადისა და სპილენძის მიმართ ძალიან მგრძნობიარეა — მათ ღვინოს სპილენძი ფრთხილად დაუმატე.
• ჯიშური ტერპენების დიდი ნაწილი ბმულია; ჭაჭაზე ხანმოკლე დაყოვნება ან პექტოლიზური ფერმენტები მათ გამოთავისუფლებას უწყობს ხელს.
• ღვინის დეგუსტაციისას ტემპერატურას მიაქციე ყურადღება: ერთი და იგივე ღვინო 8 და 18 °C-ზე სრულიად სხვაგვარად ჟღერს.
კონცენტრაციები და ზღვრები საილუსტრაციოა; ზუსტი შეფასება მხოლოდ ქრომატოგრაფიული ანალიზით (GC-MS) არის შესაძლებელი.
1. რას ნიშნავს OAV (არომატის აქტივობის მნიშვნელობა)?
OAV = C / C_thr. თუ OAV > 1, ნაერთი სავარაუდოდ იგრძნობა. ამიტომ 4MMP, რომლის ზღვარი ნანოგრამის ნაწილია, შეიძლება უფრო მნიშვნელოვანი იყოს, ვიდრე β-ფენილეთანოლი, რომელიც ათასჯერ მეტი კონცენტრაციით არის.
2. რატომ ჩნდება ძველ რისლინგში „ნავთის" სუნი?
TDN (1,1,6-ტრიმეთილ-1,2-დიჰიდრონაფტალინი) ყურძნის კაროტინოიდების დაშლით, მჟავე გარემოში დავარგებისას წარმოიქმნება. ცხელ, მზიან კლიმატში ყურძენი მეტ წინამორბედს აგროვებს.
3. რატომ არ უნდა გაცივდეს სხეულიანი წითელი ღვინო ძალიან ცივად?
აქროლადი ნაერთების კონცენტრაცია ჭიქის ჰაერში ტემპერატურის კლებასთან ერთად ექსპონენტურად იკლებს, ხოლო ცივი ტანინის სიმწკლარტეს აძლიერებს. სხეულიანი წითელი ღვინისთვის 16–18 °C ოპტიმალურია.