თავი VII · სენსორული მეცნიერება და დეგუსტაცია
დეფექტი ღვინის ისეთი ცვლილებაა, რომელიც მის ხარისხს აუარესებს: კორპის ობისებრი სუნი, ბრეტანომიცესის „ბეღელი", ძმარი, დაჟანგვა, ლაყე კვერცხი. როგორ ამოვიცნოთ დეფექტი სიმპტომებით, რომელ კონცენტრაციაზე ხდება ბრეტანომიცესის ფენოლები და აქროლადი მჟავიანობა პრობლემა და რა შეიძლება გაკეთდეს.
სუნი
იერი და გემო
პირობები
დიაგნოსტიკა სიმპტომების წონით შეჯამებაზეა აგებული და მხოლოდ მიმართულებას გაძლევს. დეფექტების უმეტესობა ლაბორატორიულად დასტურდება: TCA — GC-MS-ით, ბრეტანომიცესი — 4-ეთილფენოლით და მიკროსკოპით/PCR-ით, აქროლადი მჟავიანობა — გამოხდით, ჟანგვა — აცეტალდეჰიდით და თავისუფალი SO₂-ით. დეფექტის „სიძლიერე" ზღვარზეა დამოკიდებული: ზოგი ნაერთი მცირე დოზით სირთულეს მატებს, დიდით — ღვინოს აფუჭებს.
აღქმის ზღვრები (შატონე და სხვ., 1992): 4-ეთილფენოლი ≈ 425 მკგ/ლ, 4-ეთილგვაიაკოლი ≈ 110 მკგ/ლ; ტიპურ ≈ 10:1 ნარევში ბრეტანომიცესის ხასიათი ჯამით ≈ 400 მკგ/ლ-იდან იგრძნობა, ზოგი ადამიანი უფრო ადრე. 4-EP ცხენის ოფლს, ბინტს იძლევა, 4-EG — კვამლს, მიხაკს. მოლეკულური SO₂ = თავისუფალი / (1 + 10^(pH − 1.81)); ბრეტანომიცესის კონტროლისთვის ≥ 0.6 მგ/ლ (ზოგი წყაროს მიხედვით 0.5–0.8).
ევროკავშირის ზღვრები: თეთრი და ვარდისფერი 18 მეკვ/ლ (1.08 გ/ლ ძმარმჟავად), წითელი 20 მეკვ/ლ (1.20 გ/ლ); ზოგ დავარგებულ და ტკბილ ღვინოს გამონაკლისი აქვს. გადაყვანა: 1 მეკვ/ლ = 0.060 გ/ლ ძმარმჟავა = 0.049 გ/ლ H₂SO₄. ძმარმჟავა იგრძნობა ≈ 0.7–1.2 გ/ლ-დან; ეთილაცეტატი < 80 მგ/ლ ხილოვან ტონს აძლევს, > 150 მგ/ლ — წებოს/აცეტონის სუნს. ზოგი წყარო ქვევრის ღვინისთვის მაღალ VA-ს სტილის ნაწილად თვლის — ეს ნორმა არ არის.
ღვინის დეფექტი ისეთი ცვლილებაა, რომელიც მის ხარისხს აუარესებს და რომელსაც გამოცდილი დამგემოვნებლები უარყოფითად აფასებენ. ზოგიერთი ნაერთი მცირე რაოდენობით ღვინის სირთულის ნაწილია (მაგალითად, მსუბუქი აქროლადი მჟავიანობა ან 4-ეთილფენოლის კვალი) და მხოლოდ ზღვრის გადაჭარბებისას ხდება დეფექტი. დეფექტების დიდი ნაწილი მიკრობიოლოგიურია, ნაწილი — ქიმიური, ზოგი კი გარე წყაროდან მოდის.
| დეფექტი | სუნი | ნაერთი | ზღვარი |
|---|---|---|---|
| კორპის დეფექტი | ობი, სველი მუყაო | 2,4,6-ტრიქლორანიზოლი (TCA) | 1–4 ნგ/ლ |
| ბრეტანომიცესი | ცხენის ოფლი, ბინტი, კვამლი | 4-ეთილფენოლი, 4-ეთილგვაიაკოლი | 425 / 110 მკგ/ლ |
| აქროლადი მჟავიანობა | ძმარი; წებო, აცეტონი | ძმარმჟავა; ეთილაცეტატი | 0.7–1.2 გ/ლ; 150 მგ/ლ |
| დაჟანგვა | შერი, დაჟანგული ვაშლი | აცეტალდეჰიდი | ≈ 100 მგ/ლ |
| რედუქცია | ლაყე კვერცხი; ხახვი, რეზინი | H₂S; მერკაპტანები | ≈ 1; ≈ 2 მკგ/ლ |
| სინათლით დაზიანება | მოხარშული კომბოსტო | მეთანთიოლი, DMDS | — |
| „თაგვის" გემო | თაგვი, ბისკვიტი (პირში) | ტეტრაჰიდროპირიდინები | ინდივიდუალური |
| გერანის სუნი | გერანის ფოთოლი | 2-ეთოქსიჰექსა-3,5-დიენი | ≈ 0.1 მკგ/ლ |
| კვამლის დეფექტი | კვამლი, ნაცარი | გვაიაკოლი, 4-მეთილგვაიაკოლი | 6–23 მკგ/ლ |
2,4,6-ტრიქლორანიზოლი ობის სოკოების მიერ ქლოროფენოლებისგან წარმოიქმნება — ეს უკანასკნელი ხის დამუშავებისა და ქლორიანი სარეცხი საშუალებების ნარჩენია. TCA ღვინოში ძირითადად კორპიდან ხვდება, მაგრამ შეიძლება მარნის ხიდან, კასრებიდან და პლასტმასის შლანგებიდანაც, მაშინ კი მთელი პარტია ზიანდება. ის იმდენად ძლიერია, რომ ზღვარზე დაბალი დოზაც ხილის არომატს „ჩახშობს". ქლორიანი საშუალებები მარანში არ უნდა გამოიყენო.
Brettanomyces bruxellensis საფუარი ღვინოში ნელა ვითარდება — განსაკუთრებით მაღალი pH-ის, დაბალი SO₂-ის, ნარჩენი შაქრის და ცუდად გარეცხილი კასრების პირობებში. ის ყურძნის ჰიდროქსიდარიჩინმჟავებს (p-კუმარის და ფერულის მჟავებს) ვინილფენოლების გავლით 4-ეთილფენოლად და 4-ეთილგვაიაკოლად აქცევს. მისი დამახასიათებელია „ცხენის ოფლი", „ბეღელი", „ბინტი"; ზოგი მეღვინე მცირე „ბრეტს" სირთულედ თვლის, უმეტესობა — დეფექტად.
ბრეტანომიცესის კონტროლის მთავარი იარაღი მოლეკულური SO₂-ია:
$$SO_{2,mol} = \frac{SO_{2,free}}{1 + 10^{\,pH - 1.81}} \geq 0.6\ \text{მგ/ლ}.$$
pH 3.4-ზე ამისთვის ≈ 24 მგ/ლ თავისუფალი SO₂ საკმარისია, pH 3.8-ზე კი ≈ 60 მგ/ლ არის საჭირო.
აქროლადი მჟავიანობის (VA) 90%-ზე მეტი ძმარმჟავაა. მას ძმრის ბაქტერიები (Acetobacter) ქმნის, რომლებსაც ჟანგბადი სჭირდება — ამიტომ VA ცარიელ, შეუვსებელ ჭურჭელში, ჭაჭის მშრალ ქუდზე და ღია დუღილისას იზრდება. ნაწილს რძემჟავა ბაქტერიები და საფუარიც ქმნის. ეთილაცეტატი ძმარმჟავისა და ეთანოლის ეთერია, რომელსაც წებოს ან აცეტონის სუნი აქვს.
ევროკავშირის ზღვრები: თეთრი და ვარდისფერი ღვინო 18 მეკვ/ლ (1.08 გ/ლ ძმარმჟავად), წითელი 20 მეკვ/ლ (1.20 გ/ლ). ზოგ ქვეყანაში VA გოგირდმჟავად (H₂SO₄) იზომება: 1 გ/ლ ძმარმჟავა = 0.817 გ/ლ H₂SO₄.
ჟანგბადის სიჭარბე ღვინოს ჟანგავს: ფერი მუქდება (თეთრი ყვითლდება და ყავისფრდება, წითელი აგურისფერი ხდება), ჩნდება აცეტალდეჰიდის „შერის" და დაჟანგული ვაშლის სუნი. ჟანგბადის ნაკლებობა კი რედუქციულ სუნებს იწვევს — გოგირდწყალბადს და მერკაპტანებს (იხ. IV თავის „ჟანგბადი ღვინოში"). ორივე ჟანგბადის მართვის საკითხია.
• სინათლით დაზიანება — UV სინათლე, რიბოფლავინის მონაწილეობით, მეთიონინს შლის; თეთრი ღვინო გამჭვირვალე ბოთლში რამდენიმე საათში ზიანდება.
• „თაგვის" გემო — რძემჟავა ბაქტერიების ან ბრეტანომიცესის პროდუქტი, რომელიც სუნში თითქმის არ იგრძნობა, მაგრამ პირში, ნერწყვის pH-ზე, ყლაპვის შემდეგ ვლინდება. მაღალი pH-ის და დაბალი SO₂-ის ღვინოებს ემართება, მათ შორის SO₂-ის გარეშე დაყენებულ „ბუნებრივ" ღვინოებს.
• გერანის სუნი — სორბინმჟავა + რძემჟავა ბაქტერიები.
• მეორადი დუღილი ბოთლში — ნარჩენი შაქრის ან ვაშლმჟავას დუღილი; ბუშტები, სიმღვრივე, წნევა.
• აფსკი და ლორწოვანება — აერობული საფუარი ზედაპირზე და ბაქტერიული პოლისაქარიდები.
• კვამლის დეფექტი — ტყის ხანძრების კვამლის ფენოლები ყურძენში შედის და დუღილისას, ან ბოთლში, თავისუფლდება.
დეფექტების უმეტესობის პრევენცია ოთხ წესზე დგას: სისუფთავე (ჭურჭელი, მარანი, შლანგები — ქლორის გარეშე), ჭურჭლის შევსება (ჟანგბადისა და აერობული მიკრობების წინააღმდეგ), SO₂-ის სწორი დონე pH-ის გათვალისწინებით და ღვინის რეგულარული გასინჯვა და ანალიზი.
P. Ribéreau-Gayon et al., „Handbook of Enology", ტ. 1–2 (ღვინის დაავადებები და დეფექტები); P. Chatonnet et al., „The origin of ethylphenols in wines", J. Sci. Food Agric. 60 (1992); AWRI-ის მასალები — ბრეტანომიცესი და კვამლის დეფექტი; P. Grbin, P. Henschke — „თაგვის" გემო; ევროკავშირის რეგულაცია 2019/934 (აქროლადი მჟავიანობის ზღვრები). ზღვრები ლიტერატურის ტიპური მნიშვნელობებია.
1. „დიაგნოსტიკის" რეჟიმში მონიშნე სიმპტომები — სუნი, იერი, გემო და პირობები. გრაფიკი თითოეული დეფექტის ქულას აჩვენებს, ბარათები — ყველაზე სავარაუდო დეფექტს, მის მიზეზს, ზღვარს და იმას, რა შეიძლება გაკეთდეს.
2. „ბრეტანომიცესის" რეჟიმში შეიყვანე ლაბორატორიული ანალიზის შედეგები — 4-ეთილფენოლი და 4-ეთილგვაიაკოლი, ასევე pH და თავისუფალი SO₂. ნახავ, რამდენად უახლოვდება ნაერთები აღქმის ზღვარს და არის თუ არა ღვინო ბრეტანომიცესისგან დაცული.
3. „აქროლადი მჟავიანობის" რეჟიმში შეიყვანე გაზომილი VA ნებისმიერ ერთეულში და, თუ გაქვს, ეთილაცეტატი. ნახავ მნიშვნელობას ძმარმჟავად, კანონიერი ზღვრის პროცენტს და აღქმის დონეს.
• ღვინო რეგულარულად დაყნოსე და გასინჯე — დეფექტი ადრეულ ეტაპზე უფრო ადვილად გამოსწორდება.
• H₂S-ის (ლაყე კვერცხის) სუნზე დაუყოვნებლივ იმოქმედე: აერაციით მოხსნა, მორევა, საჭიროებისამებრ სპილენძის საცდელი სერია (იხ. IV თავი). დროთა განმავლობაში H₂S მერკაპტანებად და დისულფიდებად იქცევა, რომელთა მოცილება გაცილებით რთულია.
• ჭურჭელი ყოველთვის სავსე იყოს. თეთრი აფსკი ან ძმრის სუნი ჰაერის ნიშანია.
• მარანში და ჭურჭლის რეცხვისას ქლორიანი საშუალებები არ გამოიყენო — ისინი TCA-ს წყაროა.
• მაღალი pH-ის (> 3.6) ღვინოში SO₂ შესაბამისად გაზარდე — ბრეტანომიცესისა და „თაგვის" გემოს რისკი ამ ღვინოებში ყველაზე მაღალია.
• ეჭვის შემთხვევაში ნიმუში ლაბორატორიაში გაგზავნე: ზუსტი დიაგნოზი სწორი გადაწყვეტილების საფუძველია.
1. რომელი ნაერთი იწვევს კორპის დეფექტს?
TCA ობის სოკოების მიერ ქლოროფენოლებისგან წარმოიქმნება. ის რამდენიმე ნანოგრამზე ლიტრში იგრძნობა და ღვინის ხილოვან არომატს ჩახშობს. წყარო შეიძლება იყოს კორპი, მაგრამ ასევე მარნის ხე და კასრები.
2. რა იცავს ღვინოს ბრეტანომიცესისგან?
ბრეტანომიცესი მაღალი pH-ის, დაბალი SO₂-ის და ცუდად გასუფთავებული კასრების ღვინოში ვითარდება. მოლეკულური SO₂ pH-ზეა დამოკიდებული: pH 3.8-ზე 0.6 მგ/ლ-ისთვის ≈ 60 მგ/ლ თავისუფალი SO₂ არის საჭირო.
3. რატომ ჩნდება გერანის სუნი?
კალიუმის სორბატი საფუვრის წინააღმდეგ მოქმედებს, ბაქტერიების წინააღმდეგ — არა. თუ ღვინოში რძემჟავა ბაქტერიები აქტიურია, ისინი სორბინმჟავას ძალიან ძლიერი სუნის ნაერთად აქცევს. ამიტომ სორბატი მხოლოდ SO₂-თან ერთად და MLF-ის გარეშე გამოიყენება.