თავი IV · სტაბილიზაცია და დაწმენდა
როგორ ხდება ღვინო გამჭვირვალე: რამდენ ხანში ილექება საფუარი და ნალექი (სტოქსის კანონი), რომელი დამწმენდი საშუალება რისთვის გამოიყენება და რა დოზით — ჟელატინი, კვერცხის ცილა, კაზეინი, PVPP — და როგორ შევარჩიოთ ფილტრი და მისი ფართობი.
სტოქსის კანონი: v = (2/9)·(ρₚ − ρ)·g·r²/μ. ღვინის სიმკვრივე ≈ 0.993 გ/სმ³; სიბლანტე 20 °C-ზე ≈ 1.0·(1 + 0.04·A) მპა·წმ, ტემპერატურასთან ერთად არენიუსით იცვლება (2320 K). 1 მკმ-ზე მცირე ნაწილაკებს ბრაუნის მოძრაობა და კონვექცია (ტემპერატურის მცირე სხვაობაც) დალექვაში უშლის — ასეთი ღვინო თავისით აღარ იწმინდება.
დოზა ყოველთვის საცდელი სერიით ირჩევა: ერთნაირ ბოთლებში სხვადასხვა დოზა, 1–3 დღის შემდეგ შეადარე გამჭვირვალობა, ფერი და გემო. გ/ჰლ = გრამი 100 ლიტრზე (10 გ/ჰლ = 0.1 გ/ლ). კვერცხის ცილა და კაზეინი ალერგენებია: ევროკავშირში ეტიკეტზე უნდა აღინიშნოს, თუ ღვინოში ნარჩენი რჩება.
ფილტრის ტევადობა (ლიტრი ერთ მ²-ზე) სიმღვრივეზეა დამოკიდებული: უხეში ≈ 1500, გამჭვირვალე ≈ 800, „სტერილური" სიღრმული ≈ 500 ლ/მ² 10 NTU-ზე; ორჯერ მღვრიე ღვინოზე ტევადობა ≈ 1.6-ჯერ იკლებს (მიახლოებით). 20×20 სმ ფურცლის სასარგებლო ფართობი ≈ 0.034 მ², 40×40-ისა — ≈ 0.14 მ². სიჩქარე ≈ 800 ლ/მ²·სთ (უხეში) – 400 (სტერილური).
დუღილის შემდეგ ღვინო მღვრიეა: მასში შეწონილია საფუვრის უჯრედები, ბაქტერიები, ყურძნის რბილობის ნაწილაკები, ცილებისა და ფენოლების კოლოიდური აგრეგატები. გამჭვირვალობა სამი გზით მიიღწევა: ბუნებრივი დალექვით და გადაღებით, დამწმენდი საშუალებებით (ნაწილაკების გამსხვილებით) და ფილტრაციით. მეღვინე ჩვეულებრივ სამივეს თანმიმდევრულად იყენებს: რაც უკეთ დაილექება ღვინო, მით ნაკლები დამწმენდი და ფილტრი სჭირდება.
ღვინოში შეწონილ ნაწილაკზე სიმძიმის ძალა, არქიმედეს ამწევი ძალა და სიბლანტის წინააღმდეგობა მოქმედებს. მათი ბალანსი დალექვის მუდმივ სიჩქარეს იძლევა (სტოქსის კანონი):
$$v = \frac{2}{9}\cdot\frac{(\rho_p - \rho)\,g\,r^2}{\mu}$$
სადაც ρₚ ნაწილაკის, ρ ღვინის სიმკვრივეა, r — ნაწილაკის რადიუსი, μ — ღვინის სიბლანტე. მთავარია r²: ორჯერ მსხვილი ნაწილაკი ოთხჯერ სწრაფად ილექება, ათჯერ მსხვილი — ასჯერ.
| ნაწილაკი | ზომა | დალექვის დრო 0.6 მ სიმაღლეზე, 15 °C |
|---|---|---|
| დამწმენდის ფანტელი | ≈ 50 მკმ | საათები |
| საფუვრის ფანტელი | ≈ 20 მკმ | ≈ 1 დღე |
| საფუვრის უჯრედი | 3–5 მკმ | 1–3 კვირა |
| ბაქტერია | 0.5–1 მკმ | თვეები — წელი |
| კოლოიდი | < 0.5 მკმ | პრაქტიკულად არ ილექება |
ტემპერატურა დალექვას ორნაირად მოქმედებს: ცივ ღვინოს მეტი სიბლანტე აქვს (ცოტათი ანელებს), მაგრამ სიცივეში კონვექციური ნაკადები სუსტდება და ნაწილაკები ერთმანეთს ეწებება (ფლოკულაცია) — საბოლოოდ ღვინო ცივში უკეთ იწმინდება. 1 მკმ-ზე მცირე ნაწილაკებისთვის ბრაუნის მოძრაობა და კონვექცია სიმძიმეზე ძლიერია: ისინი თავისით აღარ ილექება. ასეთი ნაწილაკები ან უნდა გამსხვილდეს (დამწმენდით), ან ფილტრით მოცილდეს.
მაღალ ჭურჭელში დალექვას მეტი დრო სჭირდება — ნაწილაკმა მეტი მანძილი უნდა გაიაროს. ქვევრში ღვინო ზამთრის განმავლობაში, თვეების მანძილზე, გრილ და სტაბილურ ტემპერატურაზე იწმინდება — ეს ბუნებრივი დალექვის იდეალური პირობებია.
დამწმენდი საშუალება (ფაინინგი) ღვინოს ემატება და ღვინის ნაერთებთან — ძირითადად ტანინებთან და ფენოლებთან — დიდ, მძიმე ფანტელებს წარმოქმნის, რომლებიც სწრაფად ილექება და შეწონილ ნაწილაკებსაც თან იყოლებს. ცილოვანი დამწმენდები (ჟელატინი, კვერცხის ცილა, კაზეინი, თევზის წებო, მცენარეული ცილები) ღვინის pH-ზე დადებითად არის დამუხტული და უარყოფით ტანინებს და კოლოიდებს უერთდება.
| საშუალება | დოზა, გ/ჰლ | ღვინო | მიზანი |
|---|---|---|---|
| ჟელატინი | 3–15 | წითელი; თეთრი — ტანინთან ერთად | სიმწკლარტის შერბილება, დაწმენდა |
| კვერცხის ცილა | 5–15 (1–3 ცილა 100 ლიტრზე) | წითელი | რბილი დაწმენდა, ტანინის დაბალანსება |
| კაზეინი, უცხიმო რძე | 10–50 | თეთრი | ყავისფერი ფერის, სიმწარის მოცილება |
| PVPP | 10–80 | თეთრი, ვარდისფერი | ფენოლების, დაჟანგვის პროფილაქტიკა |
| თევზის წებო | 1–4 | თეთრი | ბრწყინვალე გამჭვირვალობა |
| მცენარეული ცილა | 5–30 | ყველა | ვეგანური ალტერნატივა |
| ბენტონიტი | 20–100 | თეთრი | ცილოვანი სტაბილიზაცია (იხ. წინა გვერდი) |
გ/ჰლ ნიშნავს გრამს 100 ლიტრზე: 10 გ/ჰლ = 0.1 გ/ლ. დამწმენდის დოზა ყოველთვის საცდელი სერიით ირჩევა. ზედმეტი დოზა ღვინოს „აცარიელებს": ფერს, ტანინს, არომატს და სხეულს აკარგვინებს. ცილოვანი დამწმენდის ჭარბი რაოდენობა ღვინოში რჩება და შემდეგ ბინდს წარმოქმნის (ზედმეტი დაწმენდა, over-fining) — ამიტომ თეთრ ღვინოში ჟელატინს ტანინს ან სილიკაზოლს ატანენ.
კვერცხის ცილა და რძის ცილა ალერგენებია. ევროკავშირში ეტიკეტზე უნდა აღინიშნოს, თუ მათი ნარჩენი ღვინოში გამოვლინდება. ვეგანური ღვინისთვის გამოიყენება ბენტონიტი, PVPP, მცენარეული ცილები და ქიტოზანი.
ფილტრაცია ნაწილაკებს მექანიკურად აჩერებს. ფილტრები ორი ტიპისაა:
სიღრმული ფილტრი (ფილტრის ფურცლები, „კარტონი") — ცელულოზის ბოჭკოებისა და დიატომიტის სქელი ფენა, რომელიც ნაწილაკებს მთელ სისქეში იჭერს. ის ბევრ ნაწილაკს იტევს, მაგრამ ფორების ზომა ნომინალურია: ფურცლის კლასი მიახლოებით გვიჩვენებს, რა ზომის ნაწილაკებს აჩერებს.
მემბრანული ფილტრი — თხელი პოლიმერული აპკი ზუსტი, აბსოლუტური ფორებით (მაგ. 0.45 მკმ). ის საფუარს და ბაქტერიებს გარანტირებულად აჩერებს, მაგრამ სწრაფად იცობება, ამიტომ მის წინ ღვინო სიღრმული ფილტრით უნდა გაიწმინდოს.
| ფილტრაცია | ფორები | რას აჩერებს | როდის |
|---|---|---|---|
| უხეში | 5–8 მკმ | ნალექს, ფანტელებს | გადაღების შემდეგ |
| გამჭვირვალე | 1–3 მკმ | საფუვრის უჯრედების უმეტესობას | ჩამოსხმამდე |
| „სტერილური" | 0.45–0.65 მკმ | საფუარს და ბაქტერიებს | ნარჩენი შაქრის მქონე ღვინის ჩამოსხმისას |
ფილტრის წარმადობა წნევაზე, ფართობზე და ღვინის სიბლანტეზეა დამოკიდებული (დარსის კანონი): ნაკადი Q = ΔP·A/(μ·R), სადაც R ფილტრის და მასზე დაგროვილი ფენის წინააღმდეგობაა. ფილტრაციის მსვლელობისას R იზრდება და ნაკადი იკლებს — ფილტრი იცობება. რაც უფრო მღვრიეა ღვინო, მით ნაკლებ ღვინოს ატარებს ფილტრის ერთი კვადრატული მეტრი, ამიტომ ფილტრაციამდე ღვინო კარგად უნდა დაილექოს.
ფილტრაციისას ღვინო ჟანგბადს იღებს (0.5–2 მგ/ლ) და პირველი ლიტრები ფილტრის ფურცლის გემოს იძენს — ფურცლები წინასწარ წყლით (და შემდეგ ღვინის მცირე რაოდენობით) უნდა გაირეცხოს. ფილტრაცია ღვინოს სხეულს და არომატს მცირედ ამცირებს, მით უფრო, რაც უფრო წვრილია ფილტრი. ბევრი მეღვინე, განსაკუთრებით ქვევრის ღვინისა, ფილტრაციას საერთოდ არ იყენებს ან მხოლოდ უხეშ ფილტრაციას აკეთებს — მშრალი, კარგად დალექილი და სტაბილური ღვინისთვის ეს სრულიად მისაღებია. ნარჩენი შაქრის მქონე ღვინისთვის კი „სტერილური" ფილტრაცია (ან კალიუმის სორბატი SO₂-თან ერთად) აუცილებელია.
1. „დალექვის" რეჟიმში აირჩიე ნაწილაკი (ან შეიყვანე საკუთარი ზომა და სიმკვრივე), ჭურჭელში სითხის სიმაღლე, სპირტი და ტემპერატურა. ნახავ დალექვის სიჩქარეს, რამდენ ხანში დაილექება ნაწილაკი ჭურჭლის ძირამდე და ღვინის სიბლანტეს. გრაფიკი აჩვენებს დალექვის დროს ნაწილაკის ზომის მიხედვით, შენს ტემპერატურაზე და 5 °C-ზე.
2. „დამწმენდი საშუალებების" რეჟიმში აირჩიე საშუალება, დოზა და ღვინის მოცულობა. მიიღებ გრამებს (კვერცხის ცილისთვის — კვერცხების რაოდენობას), შეფასებას ტიპურ დიაპაზონთან შედარებით და იმას, რისთვის გამოიყენება. გრაფიკი საცდელ სერიას აჩვენებს: რამდენი მილილიტრი ხსნარი ჩაასხა თითოეულ ბოთლში.
3. „ფილტრაციის" რეჟიმში აირჩიე მიზანი, ღვინის სიმღვრივე, მოცულობა და ფილტრის ზომა. მიიღებ საჭირო ფართობს, ფურცლების რაოდენობას, ფილტრაციის დროს და რჩევას.
1. 225 ლიტრ წითელ ღვინოზე აიღე 3–5 კვერცხის ცილა (ყვითრის გარეშე).
2. ცილები აურიე 0.5 ლიტრ წყალს და ერთ პაწია (≈ 1 გ) მარილს — მარილი ცილას უკეთ ხსნის. ნუ ათქვეფ ქაფად, ფრთხილად აურიე.
3. ნარევი ნელა ჩაასხი ღვინოში და კარგად აურიე მთელ მოცულობაში.
4. დატოვე 1–3 კვირა, შემდეგ ღვინო ფრთხილად გადაიღე ნალექიდან.
1. მოამზადე დამწმენდის 1%-იანი ხსნარი: ჟელატინი — 1 გ 100 მლ თბილ (40 °C) წყალში; კაზეინი — 1 გ 100 მლ წყალში, რომელსაც ცოტა კალიუმის კარბონატი ემატება; PVPP — 1 გ 100 მლ წყალში (სუსპენზია).
2. 5 ერთნაირ ბოთლში ჩაასხი ზუსტად გაზომილი ღვინო. დაამატე გამოთვლილი ხსნარი შპრიცით; პირველი ბოთლი საკონტროლოა.
3. 1–3 დღის შემდეგ შეადარე: გამჭვირვალობა, ფერი, არომატი, გემო (ტანინი, სიმწკლარტე). აირჩიე ყველაზე მცირე დოზა, რომელმაც სასურველი შედეგი მოგცა.
• სახლისთვის ყველაზე გავრცელებულია მცირე ფირფიტოვანი ფილტრი (3 ფურცელი 20×20 სმ) ტუმბოთი. ფურცლები სამი კლასისაა: უხეში, გამჭვირვალე და „სტერილური".
• ფილტრაციამდე ღვინო კარგად დაალექე და გადაიღე. მღვრიე ღვინო ფურცლებს რამდენიმე წუთში დაცობს.
• ფურცლები ჯერ 10–20 ლიტრი სუფთა წყლით გაავლე, მერე ორიოდ ლიტრი ღვინო გადაღვარე — ასე ფურცლის მუყაოს გემო ღვინოში არ გადავა.
• ფილტრის გამოსასვლელი შლანგი მიმღები ჭურჭლის ძირამდე ჩაუშვი, რომ ღვინო არ შხეფდებოდეს. ჭურჭელი წინასწარ CO₂-ით შეავსე, თუ შესაძლებელია.
• თუ წნევა მკვეთრად გაიზარდა და ნაკადი დაეცა, ფილტრი დაცობილია — შეცვალე ფურცლები.
• „სტერილური" ფილტრაციის შემდეგ ღვინო ჩამოასხი იმავე დღეს სტერილიზებულ ბოთლებში: ფილტრი მხოლოდ მაშინ იცავს, თუ ღვინო შემდეგ ხელახლა არ დაბინძურდება.
1. სტოქსის კანონით, ნაწილაკის დიამეტრი ორჯერ რომ შემცირდეს, რამდენჯერ შენელდება დალექვა?
დალექვის სიჩქარე რადიუსის კვადრატის პროპორციულია: ორჯერ მცირე ნაწილაკი ოთხჯერ ნელა ილექება. ამიტომ საფუვრის ფანტელები დღეებში ილექება, ცალკეული ბაქტერიები კი — თვეებში ან საერთოდ არა.
2. რატომ უწმენდენ ღვინოს ცილით (ჟელატინით, კვერცხის ცილით)?
ცილა და ტანინი ერთმანეთს იზიდავს. ფანტელები შეწონილ ნაწილაკებსაც ჩაიყოლებს. ზედმეტი დოზა კი ღვინოს „აცარიელებს" — ფერს და სტრუქტურას აკარგვინებს.
3. რატომ არის ნახევრადტკბილი ღვინისთვის 0.45 მკმ ფილტრაცია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი?
საფუვრის უჯრედი 3–5 მკმ-ია, ბაქტერია ≈ 1 მკმ; 0.45 მკმ ფილტრი ორივეს აჩერებს. ნარჩენი შაქრის მქონე ღვინოს ან ეს სჭირდება, ან კალიუმის სორბატი და SO₂, ან ორივე.