თავი IX · ხილის ღვინოები
ყურძნის წითელ ღვინოს სხეულს და სტრუქტურას კანისა და წიპწის ტანინი, ექსტრაქტი და გლიცერინი აძლევს, ფერს — ანთოციანები, რომლებიც ტანინთან პოლიმერულ პიგმენტებს ქმნიან და წლობით ძლებენ. ხილის ღვინოს ხშირად ეს ყველაფერი აკლია: გაზავება ექსტრაქტსა და ტანინს ამცირებს, ხოლო ტანინის გარეშე ანთოციანები სწრაფად იშლება და ფერი თვეებში „ჭკნება".
ტანინი საილუსტრაციო მნიშვნელობებით, გამოხატული ფენოლების ექვივალენტებში. ღვინის ტანინი ≈ წვენის ტანინი × წვენის წილი. ენოლოგიური ტანინის 1 გ/ჰლ ≈ 10 მგ/ლ (პრეპარატის სისუფთავის გათვალისწინების გარეშე); ტიპური დოზები 5–30 გ/ჰლ, მეტი — მხოლოდ ცდის შემდეგ, რადგან მწარე და სიმწკლარტე ზედმეტი შეიძლება იყოს. ნარევის წილი იმ ხილის წვენისაა, რომელიც მიზნამდე ტანინს მიიყვანს.
საილუსტრაციო მოდელი: უშაქრო ექსტრაქტი ≈ ხილის არაშაქრული ხსნადი ნივთიერებები × წვენის წილი + გლიცერინი; გლიცერინი ≈ ეთანოლის მასის 8% (ალკოჰოლი × 7.9 × 0.08 გ/ლ). შედარებისთვის: ყურძნის თეთრ ღვინოში უშაქრო ექსტრაქტი ჩვეულებრივ 17–22 გ/ლ-ია, წითელში 25–32. ბალანსის სიტკბო ემპირიული შეფასებაა: რაც მაღალია მჟავიანობა, მით მეტ ნარჩენ შაქარს „იტანს" ღვინო.
საილუსტრაციო მოდელი. ფერადი ფორმის (ფლავილიუმის) წილი = 1/(1 + 10^(pH − 2.6)); SO₂ ანთოციანებს ნაწილობრივ აუფერულებს (ბისულფიტის ადუქტი). თავისუფალი ანთოციანები იშლება A(t) = A₀·e^(−kt), k ≈ 0.12 თვე⁻¹ 15 °C-ზე (Q10 ≈ 2); მათი ნაწილი, ტანინის რაოდენობის პროპორციულად, მდგრად პოლიმერულ პიგმენტებად გარდაიქმნება, რომლებიც pH-სა და SO₂-ს მიმართ ნაკლებად მგრძნობიარეა.
ტანინები პოლიფენოლებია, რომლებიც ცილებს ერთვის და ამით სიმწკლარტეს იწვევს. ხილში ორი ძირითადი ჯგუფია:
• კონდენსირებული ტანინები (პროანთოციანიდინები) — ფლავან-3-ოლების (კატექინი, ეპიკატექინი) პოლიმერები. ასეთია ყურძნის, ვაშლის, კომშის, მსხლისა და შავი მოცხრის ტანინი.
• ჰიდროლიზებადი ტანინები (ელაგიტანინები) — გალის ან ელაგის მჟავის ეთერები გლუკოზასთან. ბროწეულის მთავარი ტანინი პუნიკალაგინია, ჟოლოსა და მაყვლისა — სანგუიინი H-6; ამავე ჯგუფისაა მუხის ტანინიც.
ტანინი ღვინოს სტრუქტურას აძლევს, ჟანგვისგან იცავს და ფერის სტაბილიზაციაში მონაწილეობს. ხილის უმეტესობაში მისი რაოდენობა საშუალოა, გაზავების შემდეგ კი ღვინოში შეიძლება 100–200 მგ/ლ-ზე ნაკლები დარჩეს — ყურძნის თეთრი ღვინის დონე. წითელი ყურძნის ღვინოში ჩვეულებრივ 1–3 გ/ლ ფენოლებია.
1. ენოლოგიური ტანინი — მზა პრეპარატები: გალოტანინები (თუთუბოს გალებიდან), ელაგიტანინები (მუხა, წაბლი), კონდენსირებული ტანინები (ყურძნის წიპწა და კანი, კვებრაჩო). დოზა ჩვეულებრივ 5–30 გ/ჰლ-ია (1 გ/ჰლ = 10 მგ/ლ). მეტი დოზა მწარე და უხეში შეიძლება იყოს, ამიტომ წინასწარ მცირე სინჯზე ცდაა საჭირო.
2. ტანინიან ხილთან შერევა — ბროწეული, შავი მოცხარი, კომში, შინდი. ეს ხერხი ტანინს „ბუნებრივად" მატებს, მაგრამ ცვლის არომატსა და მჟავიანობასაც.
3. კანზე მაცერაცია — დუღილი რბილობზე ტანინსა და ფერს ზრდის, მაგრამ პექტინიან ხილში მეთანოლსაც (იხ. „პექტინი და მეთანოლი").
4. მუხა — მუხის კასრი ან ნაჭრები ელაგიტანინებს და არომატს მატებს (იხ. „მუხის კასრი").
ტანინის დეფიციტი ასე ითვლება:
$$D = T_{target} - T_{juice}\cdot s,\qquad \text{დოზა [გ/ჰლ]} = D/10$$
სადაც s — წვენის წილი ტკბილში. ნარევის წილი x, რომელიც ტანინს მიზნამდე მიიყვანს, იმავე ბალანსიდან გამომდინარეობს: $x = (T_{target} - T_1)/(T_2 - T_1)$.
ღვინის „სხეული" რამდენიმე კომპონენტის ჯამია: ალკოჰოლი, გლიცერინი, უშაქრო ექსტრაქტი (მჟავები, მარილები, ფენოლები, პოლისაქარიდები, ცილები) და ნარჩენი შაქარი. უშაქრო ექსტრაქტი ყურძნის თეთრ ღვინოში ჩვეულებრივ 17–22 გ/ლ-ია, წითელში — 25–32 გ/ლ. ხილის ღვინოში, განსაკუთრებით გაზავების შემდეგ, ის ხშირად 15 გ/ლ-ზე ნაკლებია.
გლიცერინი დუღილის თანმდევი პროდუქტია — ჩვეულებრივ ეთანოლის მასის 7–10%, ანუ 12%-იან ღვინოში 7–9 გ/ლ. მისი წარმოქმნა იზრდება ტემპერატურასთან და გარკვეული საფუარის შტამებთან ერთად. სხეულს ასევე მატებს ნალექზე დავარგება (მანოპროტეინები, იხ. „ნალექზე დავარგება").
ხილის ღვინოების დიდი ნაწილი ნახევრადმშრალი ან ნახევრადტკბილია: სიტკბო მჟავიანობის შეგრძნებას ამცირებს და დაბალ ექსტრაქტს „ავსებს". კალკულატორის ბალანსის შეფასება ემპირიულია:
$$RS_{bal} \approx 3\cdot(TA - 5)\ \text{გ/ლ}$$
ანუ 7 გ/ლ მჟავიანობისას ~6 გ/ლ ნარჩენი შაქარი, 10 გ/ლ-ზე — ~15 გ/ლ. ეს საწყისი წერტილია; საბოლოო დოზა დეგუსტაციით დგინდება. ღვინის კატეგორია ევროკავშირის 2019/33 რეგულაციით განისაზღვრება (იხ. „გემოს აღქმა").
ნარჩენი შაქრის მქონე ღვინო მიკრობიოლოგიურად არამდგრადია: ბოთლში დუღილი შეიძლება განახლდეს. ამიტომ საჭიროა სტაბილიზაცია — საკმარისი თავისუფალი SO₂, კალიუმის სორბატი (ევროკავშირში ≤ 200 მგ/ლ, როგორც სორბინის მჟავა) ან სტერილური ფილტრაცია.
წითელი ხილის ფერი ანთოციანებს ეკუთვნის. ყურძენში ძირითადად მალვიდინის გლუკოზიდებია, ხილში კი სხვა ანთოციანიდინები: მაყვალსა და ალუბალში — ციანიდინის, შავ მოცხარში — დელფინიდინისა და ციანიდინის რუტინოზიდები, ბროწეულში — დელფინიდინის, ციანიდინისა და პელარგონიდინის 3,5-დიგლუკოზიდები. მალვიდინის მეთოქსილირებული B-რგოლი მას უფრო მდგრადს ხდის, ვიდრე ციანიდინსა და დელფინიდინს — ეს ერთ-ერთი მიზეზია, რის გამოც ხილის ღვინის ფერი უფრო სწრაფად „ჭკნება".
ანთოციანი ხსნარში რამდენიმე ფორმითაა წარმოდგენილი. წითელი ფლავილიუმის კატიონი წყალთან წონასწორობაშია უფერო ჰემიკეტალთან:
$$x_{flav} = \frac{1}{1 + 10^{\,\mathrm{pH} - pK_h}},\qquad pK_h \approx 2.6$$
ამიტომ pH 3.4-ზე ანთოციანების მხოლოდ ~14% არის ფერადი, pH 3.8-ზე — ~6%. დაბალი pH ფერს აძლიერებს და ამკვეთრებს. SO₂ (ბისულფიტი) ფლავილიუმთან უფერო ადუქტს ქმნის და ახალგაზრდა ღვინის ფერს ნაწილობრივ აუფერულებს.
თავისუფალი ანთოციანები თანდათან იშლება (ჰიდროლიზი, ჟანგვა), განსაკუთრებით მაღალ ტემპერატურაზე. ფერის მდგრადობის მთავარი გზა ტანინებთან კონდენსაციაა: ანთოციანი ტანინს პირდაპირ ან აცეტალდეჰიდის „ეთილის ხიდით" ერთვის და პოლიმერულ პიგმენტს ქმნის. ასეთი პიგმენტები pH-ის მიმართ ნაკლებად მგრძნობიარეა, SO₂ მათ არ აუფერულებს და წლობით ძლებს. ამიტომ ხილის ღვინოში ფერის შესანარჩუნებლად ერთნაირად მნიშვნელოვანია:
• საკმარისი ტანინი (ხილიდან, ნარევიდან ან ენოლოგიური ტანინიდან);
• დაბალი pH (3.2–3.5);
• გრილი შენახვა — ყოველი 10 °C ანთოციანების დაშლას დაახლოებით ორჯერ აჩქარებს;
• ზომიერი SO₂ და ჟანგბადისგან დაცვა.
კალკულატორის კინეტიკური კოეფიციენტები (k ≈ 0.12 თვე⁻¹ 15 °C-ზე, პოლიმერიზაციის წილი T/(T + 600)) საილუსტრაციოა; ისინი ტენდენციებს აჩვენებს და არა ზუსტ პროგნოზს.
R. S. Jackson, Wine Science (Academic Press); P. Ribéreau-Gayon et al., Handbook of Enology, ტ. 2 — ფენოლური ნაერთები; A. L. Waterhouse, G. L. Sacks, D. W. Jeffery, Understanding Wine Chemistry (Wiley, 2016); R. Brouillard, J.-E. Dubois, ფლავილიუმის კატიონის წონასწორობები (J. Am. Chem. Soc., 1977); M. N. Clifford, Anthocyanins — nature, occurrence and dietary burden (J. Sci. Food Agric., 2000); M. I. Gil et al., ბროწეულის წვენის ანტიოქსიდანტური აქტივობა და პუნიკალაგინი (J. Agric. Food Chem., 2000); ევროკავშირის რეგულაციები 2019/33 და 2019/934. ხილის ტანინისა და ანთოციანების რიცხვები საილუსტრაციოა.
1. „ტანინის" რეჟიმში აირჩიე ხილი და წვენის წილი ტკბილში (ის „ხილის ტკბილის მომზადების" გვერდზე ჩანს), სასურველი სტილი და ტანინიანი ხილი შესარევად. ბარათები აჩვენებს ღვინის ტანინს, დეფიციტს, ენოლოგიური ტანინის დოზას და იმას, რამდენი წვენი უნდა შეურიო სხვა ხილისა, რომ ტანინი მიზანს მიაღწიოს.
2. „სხეულისა და ბალანსის" რეჟიმში შეიყვანე წვენის წილი, Brix, ალკოჰოლი, მჟავიანობა და ნარჩენი შაქარი: მიიღებ უშაქრო ექსტრაქტს, გლიცერინს, სხეულის კატეგორიას და ნარჩენი შაქრის ორიენტირს, რომელიც მჟავიანობას დააბალანსებს.
3. „ფერის მდგრადობის" რეჟიმში აირჩიე წითელი ხილი, pH, თავისუფალი SO₂, შენახვის ტემპერატურა და ღვინის ტანინი: დიაგრამა აჩვენებს, როგორ შეიცვლება ფერი 24 თვეში შენს ვარიანტში, დამატებითი ტანინით და გრილ მარანში.
• მსხალი, წვენის წილი 60%: ღვინოში ~150 მგ/ლ ტანინია. საშუალო სტილისთვის (400 მგ/ლ) საჭიროა 25 გ/ჰლ ენოლოგიური ტანინი, ან ~33% ბროწეულის წვენი.
• კომშის ღვინო, მჟავიანობა 10 გ/ლ: დასაბალანსებლად ~15 გ/ლ ნარჩენი შაქარი — ღვინო ნახევრადმშრალი გამოვა.
• მაყვალი, pH 3.4, 300 მგ/ლ ტანინი, 15 °C: 12 თვეში ფერის ~⅔ რჩება; +500 მგ/ლ ტანინით ან 10 °C-ზე შენახვით — მეტი.
• ენოლოგიური ტანინი დუღილის დასაწყისში დაამატე — ასე უკეთ ინტეგრირდება და ფერის სტაბილიზაციაშიც მონაწილეობს.
• ნარჩენი შაქრის მქონე ღვინო ჩამოსხმამდე დაასტაბილურე (SO₂ + სორბატი ან სტერილური ფილტრაცია); სორბატი ვაშლმჟავა-რძემჟავა დუღილის შემდეგ არ დაამატო — გერანიუმის სუნი შეიძლება გაჩნდეს.
• წითელი ხილის ღვინო გრილად და ბნელში შეინახე და ახალგაზრდა დალიე, თუ ტანინი ცოტაა.
1. რატომ კარგავს მაყვლის ღვინო ფერს უფრო სწრაფად, ვიდრე საფერავი?
ფერის მდგრადობა ანთოციანების ტანინთან კონდენსაციაზეა დამოკიდებული. საფერავში ორივე ბევრია; ხილის ღვინოში, განსაკუთრებით გაზავების შემდეგ, ტანინი ხშირად არ კმარა.
2. რას ნიშნავს უშაქრო ექსტრაქტი?
ექსტრაქტი ღვინის მშრალი ნაშთია (მჟავები, მარილები, ფენოლები, გლიცერინი, პოლისაქარიდები). შაქარს აკლებენ, რომ ტკბილი და მშრალი ღვინოები შედარებადი იყოს.
3. რატომ ტოვებენ ხილის ღვინოებში ხშირად ცოტა ნარჩენ შაქარს?
სიტკბო მჟავიანობის შეგრძნებას ამცირებს და სხეულს მატებს. ნარჩენი შაქრის მქონე ღვინოს კი სტაბილიზაცია სჭირდება (SO₂, სორბატი, სტერილური ფილტრაცია), რომ ბოთლში დუღილი არ განახლდეს.