თავი IX · ხილის ღვინოები
საქართველოში ხილისგან ღვინოსა და არაყს ოჯახურად დიდი ხანია ამზადებენ — ბროწეულისგან, კომშისგან, შინდისგან, ალუჩისგან, თუთისა და მაყვლისგან. ამ გვერდზე ტრადიციული ხილის ღვინოების ცხრა რეცეპტია თანამედროვე ტექნოლოგიის ენაზე: რამდენი ხილი, წყალი, შაქარი და დანამატი სჭირდება სასურველ მოცულობას და როდის იქნება ღვინო მზად.
რეცეპტები საილუსტრაციოა და ხილის ტიპურ შემადგენლობას ეყრდნობა — გაზომე საკუთარი წვენის Brix და მჟავიანობა და ჩაწერე ველებში. მოცულობაში ~8% დანაკარგია გათვალისწინებული (ნალექი, გადაღება). დოზები: კალიუმის მეტაბისულფიტი (57% SO₂), დიამონიუმის ფოსფატი 0.2 გ/ლ, ენოლოგიური ტანინი, კალიუმის სორბატი 0.2 გ/ლ მხოლოდ ნარჩენი შაქრის მქონე ღვინისთვის.
ვადები ტიპურია და ტემპერატურაზე, საფუარზე და ხილზეა დამოკიდებული. დუღილის დასრულება შაქრის გაზომვით დაადასტურე (სიმკვრივე < 0.996 ორი დღე ზედიზედ), ჩამოსხმამდე კი — სიმღვრივის, პექტინისა და ცილის ტესტებით.
საქართველოში ხილისგან სასმელს ძირითადად ოჯახურად ამზადებენ. ყველაზე ცნობილია ხილის არყები — მაგალითად, თუთისა და შინდის — თუმცა ოჯახებში ამზადებენ ბროწეულის, კომშის, შინდის, ალუჩის, მაყვლის, თუთისა და ალუბლის ღვინოებსაც. ამ გვერდის რეცეპტები ამ ხილის თანამედროვე ტექნოლოგიურ აღწერას გვთავაზობს: როგორ მოვამზადოთ ტკბილი, დავადუღოთ, დავაძველოთ და ჩამოვასხათ ღვინო, რომელიც უსაფრთხოა და წლის განმავლობაში არ ფუჭდება.
„ვაზისა და ღვინის შესახებ" საქართველოს კანონის განმარტებით, ღვინო ყურძნისეული წარმოშობის ალკოჰოლური სასმელია, რომელიც მხოლოდ ყურძნის, ტკბილის ან დურდოს სრული ან ნაწილობრივი ალკოჰოლური დუღილით მიიღება. ხილის ღვინოებს კანონი ცალკე არ ეხება — ისინი ვაზისა და ღვინის კანონის რეგულირების სფეროს მიღმაა და მათზე სასურსათო პროდუქტის ზოგადი მოთხოვნები ვრცელდება.
ევროკავშირში სიტყვა „ღვინო" (wine) ასევე მხოლოდ ყურძნის პროდუქტებისთვისაა დაცული, მაგრამ 1308/2013 რეგულაციის VII დანართის მეორე ნაწილი წევრ სახელმწიფოებს უფლებას აძლევს, დაუშვან ტერმინი „ღვინო", თუ ის ხილის სახელთან ერთად, შედგენილი დასახელების სახით გამოიყენება (მაგ. „ბროწეულის ღვინო"), ან სხვა შედგენილი დასახელების ნაწილია — ისე, რომ ყურძნის ღვინოსთან აღრევა გამოირიცხოს.
თუ ხილის ღვინის გაყიდვას გეგმავ, ეტიკეტისა და რეგისტრაციის მოქმედი მოთხოვნები matsne.gov.ge-ზე და სურსათის ეროვნულ სააგენტოში გადაამოწმე. ეს გვერდი საინფორმაციოა და იურიდიულ კონსულტაციას არ ცვლის.
| ღვინო | სტილი | ალკ., % | მჟავ., გ/ლ | ნარჩ. შაქარი, გ/ლ | პროცესი | მთავარი სირთულე |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ბროწეული | მშრალი წითელი | 12 | 7 | 0 | წვენი | ძვირი წვენი, ტანინიანი კანი |
| კომში | ნახევრადმშრალი თეთრი | 12 | 7 | 15 | რბილობი 2 დღე | პექტინი, მეთანოლი |
| მაყვალი | ნახევრადტკბილი წითელი | 12 | 7 | 30 | რბილობი 4 დღე | ფერის სწრაფი დაკარგვა |
| შინდი | ნახევრადტკბილი წითელი | 11 | 8 | 40 | რბილობი 3 დღე | ძალიან მაღალი მჟავიანობა |
| ალუჩა | ნახევრადტკბილი | 11 | 8 | 35 | წვენი | მჟავიანობა, კურკა |
| თუთა | მშრალი წითელი | 12 | 6.5 | 4 | რბილობი 3 დღე | დაბალი მჟავიანობა, მაღალი pH |
| ვაშლი | მშრალი თეთრი | 11 | 6.5 | 4 | წვენი | ჟანგვა, დაბალი აზოტი |
| ალუბალი | ნახევრადტკბილი წითელი | 12 | 7 | 30 | რბილობი 3 დღე | კურკა |
| მსხალი | ნახევრადმშრალი თეთრი | 11 | 6 | 12 | წვენი | დაბალი მჟავიანობა და ტანინი |
რეცეპტები საილუსტრაციოა და ხილის ტიპურ შემადგენლობას ეყრდნობა (იხ. „ხილის ტკბილის მომზადება"). კალკულატორში საკუთარი წვენის გაზომილი Brix და მჟავიანობა ჩაწერე — ხილი წლიდან წლამდე და ჯიშიდან ჯიშამდე ძლიერ იცვლება.
1. დახარისხება და რეცხვა — დამპალი და დაზიანებული ხილი მოაცილე: ის მეთანოლსა და აქროლად მჟავიანობას ზრდის.
2. დაქუცმაცება და SO₂ — ~50 მგ/ლ SO₂ (კალიუმის მეტაბისულფიტით) ველურ მიკროფლორას და ჟანგვას ზღუდავს. კურკიანი ხილის კურკა არ დაამტვრიო.
3. გამოწურვა ან მაცერაცია — თეთრი ღვინისთვის წვენი დაწურე; წითლისთვის 2–4 დღე რბილობზე დატოვე. პექტინაზა მხოლოდ წვენის გამოსაწურად, მოკლედ და დაბალი PME-ის მქონე პრეპარატით (იხ. „პექტინი და მეთანოლი").
4. ტკბილის კორექცია — წყალი, შაქარი და მჟავა მასის ბალანსით (იხ. „ხილის ტკბილის მომზადება"); შაქრის ნაწილი შეიძლება დუღილის პირველ დღეებში დაემატოს.
5. საფუარი და საკვები — მშრალი საფუარი (~0.2 გ/ლ) და დიამონიუმის ფოსფატი (~0.2 გ/ლ); ხილის ტკბილი აზოტით ღარიბია.
6. დუღილი — თეთრი 15–20 °C-ზე, წითელი 20–25 °C-ზე; ჩვეულებრივ 10–14 დღე.
7. გადაღება და დაწმენდა — დუღილის შემდეგ ნალექიდან გადაიღე, დაამატე ~40 მგ/ლ SO₂, ერთ თვეში კვლავ გადაიღე. პექტინის ტესტით შეამოწმე სიმღვრივის მიზეზი.
8. დავარგება — 3–6 თვე გრილ ადგილას, სავსე ჭურჭელში.
9. სტაბილიზაცია და დატკბობა — ნარჩენი შაქრის მქონე ღვინოს შაქართან ერთად SO₂ და კალიუმის სორბატი (~0.2 გ/ლ) ან სტერილური ფილტრაცია სჭირდება.
10. ჩამოსხმა — ბოთლში 1–2 თვის დასვენების შემდეგ ღვინო მზადაა; ხილის ღვინოები უმეტესად ახალგაზრდა, 1–2 წლის განმავლობაში ისმება.
ბროწეული — წვენი არილებიდან (მარცვლებიდან) იწურება; კანი და თეთრი ტიხრები ძლიერ მწკლარტეა და მათი წვენში მოხვედრა ღვინოს უხეშს ხდის. ბროწეულის ელაგიტანინები ღვინოს სტრუქტურას და ფერის მდგრადობას აძლევს.
კომში — მაგარი და წვენით ღარიბია, მაგრამ ძლიერ არომატულია. დაქუცმაცებულს მოკლე დაყოვნება სჭირდება; პექტინით მდიდარია, ამიტომ მეთანოლის კონტროლი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.
შინდი — მჟავიანობა ~30 გ/ლ-ს აღწევს, ამიტომ 3–4-ჯერ გაზავება და ნარჩენი შაქარი სჭირდება; წვენის წილი 35%-ზე ქვევით ეცემა და არომატი სუსტდება. უმჯობესია შინდის ნაკლებად მჟავე ხილთან (მაგ. ვაშლთან) შერევა.
ალუჩა — მჟავე, წვენიანი; ღვინო მსუბუქი და ხილისებრია. კურკა არ დაამტვრიო.
თუთა — ტკბილი, თითქმის უმჟავო და მაღალი pH-ის, ამიტომ მჟავისა და ტანინის დამატება აუცილებელია, თორემ ღვინო მიკრობიოლოგიურად არამდგრადია.
მაყვალი და ალუბალი — ინტენსიური ფერი და არომატი, მაგრამ ფერი ტანინის ნაკლებობის გამო სწრაფად იცვლება (იხ. „სხეული, ტანინი და ფერი").
ვაშლი და მსხალი — ღვინო სიდრს უახლოვდება; მთავარი საფრთხე ჟანგვა და დაბალი აზოტია; მსხალს მჟავაც და ტანინიც უნდა დაემატოს.
• მეთანოლი — ხილის ღვინოში შეიძლება ყურძნის ღვინისაზე მეტი იყოს; განსაკუთრებით ფრთხილად იყავი პექტინიან ხილსა და ხანგრძლივ მაცერაციასთან.
• კურკები — გარგრის, ბლის, ალუბლის, ქლიავისა და ალუჩის კურკა ამიგდალინს შეიცავს; არ დაამტვრიო.
• გამოხდა — ხილის ღვინის შინ გამოხდისას მეთანოლი არაყის თავში კონცენტრირდება; თავი აუცილებლად მოაცილე.
• ბოთლში დუღილის განახლება — ნარჩენი შაქრის მქონე ღვინო სტაბილიზაციის გარეშე ბოთლს შეიძლება ააფეთქოს.
„ვაზისა და ღვინის შესახებ" საქართველოს კანონი, მუხლი 3 (matsne.gov.ge); ევროპარლამენტისა და საბჭოს რეგულაცია (EU) No 1308/2013, VII დანართი, II ნაწილი; R. S. Jackson, Wine Science (Academic Press), ხილის ღვინოების თავი; D. W. Lachenmeier, Methanol Mitigation during Fruit-Spirits Manufacturing (2021); ამ თავის წინა გვერდები. რეცეპტები და ვადები საილუსტრაციოა.
1. „პარტიის დაგეგმვის" რეჟიმში აირჩიე რეცეპტი და სასურველი ღვინის რაოდენობა. ველებში ჩაწერე შენი წვენის გაზომილი Brix და მჟავიანობა (ან დატოვე ტიპური მნიშვნელობები). ბარათები აჩვენებს ხილის, წყლისა და შაქრის რაოდენობას და წვენის წილს, ცხრილი კი — დანამატებს ეტაპების მიხედვით.
2. „კალენდრის" რეჟიმში აირჩიე რეცეპტი და დაწყების თარიღი: მიიღებ დუღილის დასრულების, გადაღების, ჩამოსხმისა და მზადყოფნის თარიღებს და პროცესის დიაგრამას.
• ბროწეულის ღვინო, 20 ლ: ~28 კგ ბროწეული (~13 ლ წვენი), ~7.5 ლ წყალი, ~2.5 კგ შაქარი; მშრალი, 12%.
• შინდის ღვინო, 20 ლ: ~10.5 კგ შინდი, ~14 ლ წყალი, ~3.2 კგ შაქარი დუღილისთვის და ~0.8 კგ დასატკბობად; წვენის წილი მხოლოდ ~27% — კალკულატორი გირჩევს ნარევს.
• ბროწეულის ღვინო, დაწყება 13 ნოემბერს: დუღილი ~26 ნოემბერს მთავრდება, ჩამოსხმა — ივლისში, ღვინო მზადაა სექტემბერში.
• ყოველთვის გაზომე წვენის Brix და მჟავიანობა — რეცეპტი ორიენტირია და არა ზუსტი ფორმულა.
• შაქარი ნაწილ-ნაწილ დაამატე, დატკბობისთვის განკუთვნილი შაქარი კი მხოლოდ სტაბილიზაციისას (SO₂ + სორბატი).
• წითელი ხილის ღვინოები გრილად შეინახე და პირველი ორი წლის განმავლობაში დალიე.
• სამომავლოდ ჩაიწერე ყოველი პარტიის რიცხვები (Brix, მჟავიანობა, თარიღები, დანამატები) — ასე შენი ხილისთვის საკუთარ რეცეპტს ჩამოაყალიბებ.
1. რატომ ამზადებენ შინდის ღვინოს ძლიერი გაზავებით და ტკბილად?
7–8 გ/ლ მჟავიანობამდე შინდის წვენი 3–4-ჯერ უნდა გაზავდეს, ამიტომ არომატი სუსტდება; ნარჩენი შაქარი კი დარჩენილ მჟავიანობას არბილებს.
2. რატომ არ უნდა დაემატოს PME-შემცველი პექტინაზა კომშის რბილობს დიდი ხნით?
კომშს ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი მეთანოლის პოტენციალი აქვს. წვენის გამოსაწურად უმჯობესია მოკლე დამუშავება დაბალი PME-ის მქონე პრეპარატით ან დაქუცმაცება და სწრაფი დაწურვა.
3. რა უნდა დაემატოს ნახევრადტკბილ ხილის ღვინოს ჩამოსხმამდე?
ნარჩენი შაქარი საფუარისთვის საკვებია. სორბატი საფუარის გამრავლებას ბლოკავს, SO₂ ბაქტერიებისა და ჟანგვისგან იცავს.