თავი VI · თანამედროვე ტექნოლოგია და დავარგება
დუღილის შემდეგ ღვინოს ზოგჯერ განზრახ ტოვებენ საფუვრის წვრილ ნალექზე (sur lie) და დროდადრო ურევენ (bâtonnage). მკვდარი საფუვრის უჯრედები იშლება (ავტოლიზი) და ღვინოს მანოპროტეინებს, ამინომჟავებს და პოლისაქარიდებს აძლევს — ღვინო უფრო სავსე, რბილი და სტაბილური ხდება. ნალექი კი ჟანგბადს მოიხმარს და აღდგენითი სუნის რისკს ქმნის.
მოდელი საილუსტრაციოა: ავტოლიზის სიჩქარე 20 °C-ზე ≈ 0.15 თვეში, Q10 ≈ 2; მორევა ნალექს სუსპენზიაში აბრუნებს და სიჩქარეს ზრდის (თვეში ერთხელ ×1.4, ორ კვირაში ×1.7, კვირაში ×2.0). გამოთავისუფლებული მანოპროტეინების ზღვარი ≈ 80 მგ/ლ 1% ნალექზე. ღვინოში მანოპროტეინები უკვე ≈ 100–200 მგ/ლ-ია დუღილიდან; ნალექზე დავარგება ამას ≈ 50–200 მგ/ლ-ს მატებს. 12 °C-ზე ქვემოთ ავტოლიზი ძალიან ნელია.
ნალექი (ცოცხალი და მკვდარი საფუარი) ჟანგბადს მოიხმარს და გოგირდწყალბადს გამოყოფს; ფენა რაც უფრო სქელია, მით უფრო რედუქციულია მისი შიგნით. ჟანგბადის მიწოდება: ბარიკი ≈ 30, ქვევრი ≈ 5, ავზი ≈ 1 მგ/ლ წელიწადში, ყოველი ღია მორევა კიდევ ≈ 0.3 მგ/ლ. ნალექის ჟანგბადის მოთხოვნა (საილუსტრაციო): ≈ 0.05 მგ/ლ დღეში 1% წვრილ ნალექზე 15 °C-ზე, უხეშზე ×3, რომელიც დროთა განმავლობაში იკლებს. ქვევრის ვიწრო ძირში ნალექი სქელ ფენად გროვდება — მისი რეალური ფორმა ამ მოდელით არ არის აღწერილი.
მანოპროტეინები კოლოიდური „დამცველებია": ისინი ცილოვან სიმღვრივეს და ღვინის ქვის კრისტალების ზრდას ამცირებს. ეფექტი ჯიშზე და კონკრეტულ მანოპროტეინზეა დამოკიდებული. აქ საილუსტრაციოდ: 200 მგ/ლ დამატებითი მანოპროტეინი ბენტონიტის საჭიროებას ≈ 30%-ით ამცირებს და ღვინის ქვის კრისტალიზაციის ზღვარს ≈ 25%-ით ზრდის (გაჯერებით). ეს გაზომვას არ ცვლის: სიცხის ტესტი და ცივი ტესტი მაინც საჭიროა (იხ. IV თავი).
ალკოჰოლური დუღილის შემდეგ ჭურჭლის ფსკერზე ნალექი გროვდება: საფუვრის უჯრედები (ცოცხალი და მკვდარი), ბაქტერიები, ღვინის ქვის კრისტალები, ცილები და ყურძნის ქსოვილის ნარჩენები. გამოყოფენ ორ ტიპს:
1. უხეში ნალექი — დუღილის დასრულებისთანავე დალექილი, მძიმე ნაწილაკები, ყურძნის ქსოვილის ნარჩენებით. ის ბევრ ჟანგბადს მოიხმარს და გოგირდწყალბადის და მერკაპტანების წყაროა, ამიტომ ღვინოს მისგან ჩვეულებრივ მალე ხსნიან.
2. წვრილი ნალექი — პირველი მოხსნის შემდეგ დარჩენილი, ძირითადად საფუვრის უჯრედები. სწორედ მასზე ავარგებენ ღვინოს (sur lie).
ნალექზე დავარგება ბურგუნდიის თეთრი ღვინის, მიუსკადეს და შამპანის ტრადიციაა. ქვევრის ღვინოც დიდხანს რჩება საფუვრის ნალექთან და ჭაჭასთან კონტაქტში, რაც მისი სისავსის და სტაბილურობის ერთ-ერთი წყაროა.
საფუვრის უჯრედის სიკვდილის შემდეგ მისი საკუთარი ფერმენტები — გლუკანაზები, პროტეაზები, ნუკლეაზები — უჯრედის კედელს და შიგთავსს თანდათან შლის. ამ პროცესს ავტოლიზი ჰქვია. ღვინოში გადადის:
• მანოპროტეინები — საფუვრის უჯრედის კედლის გლიკოპროტეინები. ღვინოს სირბილეს და სისავსეს აძლევს, ტანინის სიმწკლარტეს ამცირებს, არომატს „იჭერს" და კოლოიდურ სტაბილურობას ზრდის.
• ამინომჟავები და პეპტიდები — გემოს (უმამი) და არომატის წინამორბედები.
• ნუკლეოტიდები და ცხიმოვანი მჟავები.
შამპანში, ბოთლში ხანგრძლივი ავტოლიზისას, დამახასიათებელი „ნამცხვრის", „ტოსტის" და თხილის ტონები ყალიბდება.
ავტოლიზი ნელი პროცესია და, ფერმენტული რეაქციის მსგავსად, ტემპერატურაზეა დამოკიდებული ($Q_{10} \approx 2$). გამოთავისუფლებული მანოპროტეინების რაოდენობა დაახლოებით
$$M(t) = M_{max}\bigl(1 - e^{-k\,t}\bigr), \qquad k = k_{20}\,2^{(T-20)/10}\,f_{mix},$$
კანონით იზრდება, სადაც $f_{mix}$ მორევის ფაქტორია. 12 °C-ზე ქვემოთ პროცესი ძალიან ნელია, ამიტომ ნალექზე დავარგება ჩვეულებრივ 15–18 °C-ზე მიმდინარეობს.
მორევისას (bâtonnage) ნალექს ჯოხით ან ტუმბოთი სუსპენზიაში აბრუნებენ. ეს:
• ავტოლიზის პროდუქტებს ღვინოში ანაწილებს და პროცესს აჩქარებს;
• ნალექის ფენის შიგნით რედუქციას ხსნის, სადაც ჟანგბადი არ აღწევს და გოგირდწყალბადი გროვდება;
• კასრში — ჟანგბადის მცირე დოზას აძლევს.
ნალექი ჟანგბადის „მშთანთქმელია": ცოცხალი საფუარი და უჯრედის კედლის ლიპიდები ჟანგბადს მოიხმარს. თუ ნალექის ჟანგბადის მოთხოვნა ჭურჭლის ჟანგბადის მიწოდებას აღემატება, ღვინოში და განსაკუთრებით ნალექის ფენაში აღდგენითი პირობები იქმნება — გოგირდწყალბადის, მერკაპტანების და დისულფიდების სუნი (იხ. IV თავის „ჟანგბადი ღვინოში"). რისკს ზრდის:
• უხეში ნალექი და ნალექის დიდი რაოდენობა;
• სქელი ფენა — დიდი ავზი ან ვიწროძირიანი ჭურჭელი, როგორიცაა ქვევრი;
• ჰერმეტული ჭურჭელი (ფოლადი) და მაღალი ტემპერატურა.
მანოპროტეინები კოლოიდური „დამცველებია". ისინი ცილოვანი ნაწილაკების აგრეგაციას ამცირებს, ამიტომ ნალექზე დავარგებული ღვინო ხშირად ნაკლებ ბენტონიტს საჭიროებს. ისინი ასევე ღვინის ქვის (კალიუმის ბიტარტრატის) კრისტალების წარმოქმნასა და ზრდას აფერხებს. ზოგიერთი მანოპროტეინი ამ მიზნით კომერციულ პრეპარატადაც იყიდება. ეფექტი ჯიშზე და კონკრეტულ მოლეკულაზეა დამოკიდებული, ამიტომ სტაბილურობა ყოველთვის ტესტით უნდა დადასტურდეს.
P. Ribéreau-Gayon et al., „Handbook of Enology", ტ. 2 (საფუვრის ნალექზე დავარგება, მანოპროტეინები); H. Alexandre, C. Guilloux-Benatier, „Yeast autolysis in sparkling wine — a review", Australian Journal of Grape and Wine Research 12 (2006); V. Moine-Ledoux, D. Dubourdieu — მანოპროტეინები და ცილოვანი/ღვინის ქვის სტაბილურობა. მოდელის რიცხვები საილუსტრაციოა.
1. „ავტოლიზის" რეჟიმში შეიყვანე წვრილი ნალექის რაოდენობა, ტემპერატურა, დავარგების ხანგრძლივობა და მორევის სიხშირე. ნახავ, რამდენ მანოპროტეინს მიიღებს ღვინო, რამდენ ხანში მიაღწევს პროცესი 80%-ს და რა გავლენას მოახდენს ღვინოზე. გრაფიკზე ოთხივე მორევის რეჟიმი ჩანს.
2. „რედუქციის რისკის" რეჟიმში აირჩიე ჭურჭელი და ნალექის ტიპი, შეიყვანე მოცულობა, ფსკერის დიამეტრი, ნალექი, ტემპერატურა და მორევა. ნახავ ნალექის ფენის სისქეს, ჟანგბადის მიწოდებას და ნალექის მოთხოვნას და რედუქციის რისკს.
3. „სტაბილურობის" რეჟიმში შეიყვანე ნალექზე დავარგებით მიღებული მანოპროტეინები (პირველი რეჟიმიდან), ბენტონიტის საჭიროება და ღვინის ქვის გადაჯერება. ნახავ, რამდენით შემცირდება ბენტონიტის დოზა და იქნება თუ არა ღვინო ღვინის ქვის მიმართ სტაბილური.
• უხეში ნალექიდან ღვინო დუღილის დასრულებიდან რამდენიმე დღეში მოხსენი; წვრილ ნალექზე დატოვე.
• ნალექზე დავარგებისას ღვინო 15–18 °C-ზე შეინახე და თავისუფალი SO₂ ზომიერ დონეზე შეინარჩუნე.
• ნალექი ურიე 1–2 კვირაში ერთხელ, პირველ თვეებში უფრო ხშირად. ყოველ ჯერზე ღვინო დაყნოსე: გოგირდწყალბადის სუნი სწრაფ რეაგირებას საჭიროებს — მორევას, აერაციით მოხსნას, საჭიროების შემთხვევაში სპილენძის საცდელ სერიას.
• ქვევრში ნალექი ვიწრო ძირში სქელ ფენად ჯდება, ამიტომ ქვევრის ღვინო რეგულარულად დაყნოსე და გაზაფხულზე დროულად მოხსენი.
• ნალექზე დავარგება ბენტონიტის და ცივი სტაბილიზაციის საჭიროებას ამცირებს, მაგრამ არ აუქმებს — სიცხის და ცივი ტესტი მაინც გააკეთე.
მოდელის რიცხვები საილუსტრაციოა. საბოლოო საზომი ღვინის დეგუსტაცია და ტესტებია.
1. რა არის საფუვრის ავტოლიზი?
დუღილის შემდეგ საფუვრის უჯრედები იღუპება და მათი ფერმენტები (გლუკანაზები, პროტეაზები) უჯრედის კედელს და შიგთავსს შლის. პროცესი ნელია — თვეები — და ტემპერატურაზეა დამოკიდებული.
2. რატომ ურევენ ნალექს (bâtonnage)?
დალექილი ნალექი სქელ ფენას ქმნის, რომლის შიგნით ჟანგბადი არ აღწევს და H₂S გროვდება. მორევა ნალექს ღვინოში ანაწილებს, ავტოლიზის პროდუქტებს ღვინოში გადაჰყავს და ფენის რედუქციას ხსნის.
3. რომელ ჭურჭელშია ნალექზე დავარგებისას რედუქციის რისკი ყველაზე მაღალი?
ფოლადის ავზი ჟანგბადს თითქმის არ ატარებს, დიდ ავზში ნალექის ფენა სქელია, უხეში ნალექი კი ბევრ ჟანგბადს მოიხმარს. ბარიკი ჟანგბადს კედლით აწვდის და ფენაც თხელია.