თავი VI · თანამედროვე ტექნოლოგია და დავარგება
მუხის კასრი ღვინოს სამ რამეს აძლევს: ხის არომატს (ვანილინი, მუხის ლაქტონი, შემწვარი ტონები), ტანინს და ნელ, დოზირებულ ჟანგბადს. რა დამოკიდებულია კასრის ზომაზე, მუხის წარმოშობაზე, გამოწვის ხარისხზე და ასაკზე, და როგორ შევცვალოთ კასრი მუხის ნაჭრებით.
კასრის შიდა ზედაპირი ≈ 2.0·(V/225)^(2/3) მ². ჟანგბადი: ახალი ბარიკი (225 ლ) ≈ 30 მგ/ლ წელიწადში, ზედაპირი/მოცულობის პროპორციულად, ძველ კასრში — ნაკლები (ფორები ღვინის ქვით და ნალექით ივსება). აორთქლება ტემპერატურასა და ტენიანობაზეა დამოკიდებული: ≈ 2–5% წელიწადში. მშრალ მარანში წყალი უფრო მეტად ორთქლდება და ღვინო ალკოჰოლით მდიდრდება, ნოტიოში — პირიქით. შედეგები შეფასებებია.
მოდელი საილუსტრაციოა: ახალ, საშუალოდ გამომწვარ ფრანგულ ბარიკში 12 თვის შემდეგ ≈ ვანილინი 0.3, მუხის ლაქტონი 0.15, გვაიაკოლი 0.03 მგ/ლ, ელაგიტანინები ≈ 150 მგ/ლ. ამერიკულ მუხაში ლაქტონი ≈ 3-ჯერ მეტია, ელაგიტანინი ≈ 2.5-ჯერ ნაკლები. ძლიერი გამოწვა გვაიაკოლს ზრდის, ელაგიტანინს და ლაქტონს ამცირებს. ყოველი შემდეგი გამოყენება პოტენციალს ≈ ორჯერ ამცირებს. ქართული მუხის შესახებ მონაცემები ცოტაა; აქ ფრანგულის მსგავსად, ცოტა მეტი ლაქტონით არის აღებული. OAV = კონცენტრაცია / აღქმის ზღვარი (წითელ ღვინოში: ვანილინი 0.32, ლაქტონი 0.074, გვაიაკოლი 0.075 მგ/ლ); OAV > 1 — სუნი იგრძნობა.
ევროკავშირი ღვინოში მუხის ნაჭრების გამოყენებას უშვებს (რეგ. 2019/934): ნაჭრების ≥ 95% (მასით) 2 მმ საცერზე უნდა რჩებოდეს, ანუ მუხის ფხვნილი დაშვებული არ არის. ორიენტირი: ახალი ბარიკის ეფექტი ≈ 3 გ/ლ ჩიპსი, ≈ 5 გ/ლ კუბიკი, ან ბარიკის ზედაპირის ტოლი დაფები (≈ 90 სმ²/ლ). დაფა ≈ 95 × 5 × 0.7 სმ, ორი მხარე ≈ 0.1 მ². ექსტრაქციის დრო (90%): ჩიპსი ≈ 3–4 კვირა, კუბიკი ≈ 2 თვე, დაფა ≈ 4–6 თვე. ნაჭრები ჟანგბადს არ აძლევს — ამისთვის საჭიროა მიკროოქსიგენაცია ან ფრთხილი გადაღება.
მუხის კასრი რომაელების დროიდან ღვინის ჭურჭელია, თავდაპირველად — უბრალოდ, როგორც გამძლე და გადასატანი ტარა. დღეს მას ღვინისთვის სამი რამის გამო იყენებენ:
1. ხის არომატი — ვანილინი, მუხის ლაქტონი (ქოქოსი), ევგენოლი (მიხაკი), გვაიაკოლი და 4-მეთილგვაიაკოლი (შებოლილი, შემწვარი ტონები), ფურფუროლი (ნუში, კარამელი).
2. ტანინი — ხის ჰიდროლიზებადი ტანინები (ელაგიტანინები: ვესკალაგინი, კასტალაგინი), რომლებიც ღვინოს სიმწკლარტეს და სტრუქტურას აძლევს და ჟანგვის რეაქციებში მონაწილეობს.
3. ჟანგბადი — კასრის კედლით, ტკეჩებს შორის და შესავსები ხვრელით ღვინო ნელა იღებს ჟანგბადს. ის ტანინების პოლიმერიზაციას, ფერის სტაბილიზაციას და ღვინის „დარბილებას" უწყობს ხელს.
კასრის ზემოქმედება ზედაპირის და მოცულობის შეფარდებით ($S/V$) განისაზღვრება. ზედაპირი მოცულობის 2/3 ხარისხით იზრდება:
$$S \approx 2.0\left(\frac{V}{225}\right)^{2/3}\ \text{მ}^2, \qquad \frac{S}{V} \propto V^{-1/3}.$$
| კასრი | მოცულობა, ლ | S/V, სმ²/ლ |
|---|---|---|
| ბარიკი (ბორდო) | 225 | ≈ 89 |
| ბურგუნდიული | 228 | ≈ 88 |
| ჰოგშედი | 300 | ≈ 81 |
| პუნჩეონი | 500 | ≈ 68 |
| დემი-მიუი | 600 | ≈ 64 |
| ფუდრი | 2000–10000 | ≈ 43–25 |
პატარა კასრი ღვინოს სწრაფად და ძლიერად „ამუხავებს", დიდი კი ნელა და ნაზად, ძირითადად ჟანგბადით. ჟანგბადის შეღწევა ახალ ბარიკში ≈ 20–40 მგ/ლ წელიწადშია; ძველ კასრში, რომლის ფორები ღვინის ქვით და ნალექით ივსება, — ნაკლები.
კასრის კედლით ღვინო ორთქლდება — წელიწადში ≈ 2–5% („ანგელოზების წილი"). წყალი და ალკოჰოლი სხვადასხვა სიჩქარით ორთქლდება და ეს მარნის ტენიანობაზეა დამოკიდებული: მშრალ ჰაერში (ტენიანობა < 70%) მეტი წყალი ორთქლდება და ღვინის ალკოჰოლი იზრდება, ნოტიოში (> 80%) — მეტი ალკოჰოლი, და ის იკლებს. ღვინის ზემოთ წარმოქმნილი სივრცე რეგულარულად უნდა შეივსოს, თორემ ჟანგვა და ძმრის ბაქტერიები ვითარდება.
• ფრანგული მუხა (Quercus petraea — კლდის მუხა, Q. robur — ფოთოლყუნწა მუხა) — მკვრივი, წვრილბოჭკოვანი, ელაგიტანინით მდიდარი. ნაზ, ტანინიან სტრუქტურას და ფაქიზ ვანილს იძლევა.
• ამერიკული თეთრი მუხა (Quercus alba) — მუხის ლაქტონით რამდენჯერმე მდიდარი, ელაგიტანინით ღარიბი. ტკბილ, ქოქოსის და ვანილის არომატს იძლევა.
• კავკასიური მუხა — საქართველოში მზარდი ქართული მუხა (Quercus iberica) და სხვა სახეობები. ტრადიციულად ქართული ბრენდისა და ღვინის კასრებისთვის გამოიყენება. მისი ქიმიური თვისებები ფრანგულ კლდის მუხასთან ახლოსაა, თუმცა სისტემური მონაცემები ცოტაა.
ხე წლობით შრება ღია ცის ქვეშ (ჩვეულებრივ 2–3 წელი). ამ დროს მწარე ტანინების ნაწილი ირეცხება და არომატული წინამორბედები ყალიბდება.
კასრის აწყობისას ტკეჩებს ცეცხლზე ღუნავენ და შიგნიდან წვავენ. გამოწვის დროს ხის პოლიმერები იშლება: ლიგნინი ვანილინსა და გვაიაკოლს იძლევა, ჰემიცელულოზა — ფურფუროლსა და კარამელის ტონებს, ელაგიტანინები კი ნაწილობრივ იშლება.
| გამოწვა | ვანილინი | ლაქტონი | გვაიაკოლი | ელაგიტანინი |
|---|---|---|---|---|
| სუსტი | საშუალო | მაღალი | დაბალი | მაღალი |
| საშუალო | მაღალი | საშუალო | საშუალო | საშუალო |
| ძლიერი | საშუალო | დაბალი | მაღალი | დაბალი |
თითოეული ნაერთის კონცენტრაცია დაახლოებით
$$C(t) = C_{max}\bigl(1 - e^{-t/\tau}\bigr)$$
კანონით იზრდება, სადაც $\tau$ რამდენიმე თვეა. ელაგიტანინები სწრაფად გამოდის, მაგრამ შემდეგ ჟანგვით, პოლიმერიზაციით და დალექვით იკლებს. ყოველი შემდეგი გამოყენება კასრის პოტენციალს დაახლოებით ორჯერ ამცირებს; 4–5 წლის შემდეგ კასრი არომატულად ნეიტრალურია, მაგრამ ჟანგბადს კვლავ ატარებს.
არომატის „ძალას" აღქმის ზღვართან შეფარდება (OAV) ახასიათებს: $OAV = C / C_{thr}$. თუ OAV > 1, ნაერთი იგრძნობა. წითელ ღვინოში აღქმის ზღვრები დაახლოებით: ვანილინი 0.32, მუხის ლაქტონი 0.074, გვაიაკოლი 0.075 მგ/ლ.
კასრის ნაცვლად ხშირად მუხის ნაჭრებს — ჩიპსს, კუბიკებს, დაფებს — იყენებენ, რომლებიც პირდაპირ ავზში ეშვება. ისინი იაფია და ხის არომატს სწრაფად იძლევა, მაგრამ ჟანგბადს არა. ამიტომ ხშირად მიკროოქსიგენაციასთან ერთად გამოიყენება. ევროკავშირში მუხის ნაჭრები დაშვებულია (რეგ. 2019/934), თუ ნაჭრების ≥ 95% (მასით) 2 მმ საცერზე რჩება; მუხის ფხვნილი დაშვებული არ არის. სახელმწიფო და გეოგრაფიული აღნიშვნის ზოგიერთი ღვინისთვის მუხის ნაჭრები აკრძალულია.
P. Ribéreau-Gayon et al., „Handbook of Enology", ტ. 2 (მუხის კასრში დავარგება); P. Chatonnet, D. Dubourdieu, „Comparative study of the characteristics of American white oak and European oak for production of barrels used in barrel aging of wines", AJEV 49 (1998); A. Prida, P. Chatonnet — მუხის ლაქტონი და გამოწვა; ევროკავშირის რეგულაცია 2019/934. მოდელის რიცხვები საილუსტრაციოა.
1. „კასრის ზომის" რეჟიმში შეიყვანე კასრის მოცულობა, ასაკი, დავარგების ხანგრძლივობა და მარნის ტემპერატურა და ტენიანობა. ნახავ ზედაპირის და მოცულობის შეფარდებას, ჟანგბადს, აორთქლებას (რამდენი უნდა შეავსო თვეში) და ალკოჰოლის ცვლილებას. გრაფიკზე ჩანს, როგორ იკლებს S/V კასრის ზომასთან ერთად.
2. „არომატის ექსტრაქციის" რეჟიმში აირჩიე მუხის წარმოშობა, გამოწვა, კასრის ასაკი და მოცულობა. ბარათები აჩვენებს ვანილინის, მუხის ლაქტონის, გვაიაკოლის და ელაგიტანინების კონცენტრაციას დავარგების ბოლოს და იმას, რამდენად იგრძნობა ისინი (OAV).
3. „მუხის ნაჭრების" რეჟიმში შეიყვანე ღვინის მოცულობა, ფორმა, სასურველი ეფექტი (ახალი კასრის %-ით) და კონტაქტის დრო. ნახავ დოზას, მუხის საერთო რაოდენობას (დაფებისას — დაფების რაოდენობას) და ექსტრაქციის ხარისხს.
• ახალი კასრი სუფთა წყლით გაჟღინთე და შეამოწმე, ხომ არ ჟონავს. ძველი კასრი გოგირდით შეაბოლე და მშრალად შეინახე.
• კასრი ყოველ 2–4 კვირაში შეავსე იმავე ღვინით. ცარიელი სივრცე ჟანგვის და ძმრის ბაქტერიების მიზეზია.
• ახალი კასრის ზემოქმედება რეგულარულად გასინჯე: მსუბუქ ღვინოს ხე ადვილად გადაფარავს. ხშირად ღვინოს ახალი და ძველი კასრების ნარევში ავარგებენ.
• მუხის ნაჭრები ნეილონის ან ქსოვილის ტომრით ჩაუშვი, რომ ადვილად ამოიღო.
• ქვევრის ღვინოს მუხა ტრადიციულად არ სჭირდება — ჭაჭაზე დაყოვნება მას საკმარის ტანინს და სტრუქტურას აძლევს.
მოდელის რიცხვები საილუსტრაციოა და კასრის მწარმოებელზე, ხის ხარისხზე და ღვინოზეა დამოკიდებული.
1. რატომ აძლევს პატარა კასრი ღვინოს მეტ მუხის გავლენას, ვიდრე დიდი?
ზედაპირი მოცულობის 2/3 ხარისხით იზრდება, ამიტომ S/V ∝ V^(−1/3). 225-ლიტრიან ბარიკში ერთ ლიტრზე ≈ 90 სმ² ხე მოდის, 600-ლიტრიანში ≈ 65, დიდ ჩანში კი გაცილებით ნაკლები.
2. რით განსხვავდება ამერიკული მუხა ფრანგულისგან?
Quercus alba-ში მუხის ლაქტონი (cis-ვისკის ლაქტონი) რამდენჯერმე მეტია, ხოლო ხსნადი ელაგიტანინი ნაკლები. ამიტომ ამერიკული მუხა უფრო ტკბილ, ქოქოსისა და ვანილის არომატს იძლევა, ფრანგული — უფრო ნაზ, ტანინიან სტრუქტურას.
3. რა არ შეუძლია მუხის ჩიპსს კასრთან შედარებით?
ჩიპსი და დაფები ხის არომატს და ტანინს იძლევა, მაგრამ ფოლადის ავზში ჟანგბადი კედლით არ შედის. კასრის სრული ეფექტისთვის მათ ხშირად მიკროოქსიგენაციასთან ერთად იყენებენ.