თავი IX · ხილის ღვინოები
პექტინი უჯრედის კედლების „წებოა": მისი ჯაჭვები ხილს სიმტკიცეს აძლევს, ღვინოში კი სიბლანტეს, სიმღვრივეს და გაფილტვრის სიძნელეს იწვევს. პექტინის დაშლა წვენის გამოსავალს ზრდის, მაგრამ ერთ-ერთი ფერმენტი — პექტინმეთილესთერაზა — ამავდროულად მეთანოლს გამოყოფს. ხილის ღვინოებში მეთანოლის კონტროლი ტექნოლოგიის ერთ-ერთი მთავარი ამოცანაა.
მოდელი საილუსტრაციოა. მეთანოლის პოტენციალი = პექტინი × ეთერიფიკაციის ხარისხი × 168.5 მგ/გ (100%-ით ეთერიფიცირებულ პექტინში მეთოქსილი 16.3%-ია). გამოყოფილი წილი R = 1 − e^(−kt); k დამოკიდებულია ფერმენტზე, ტემპერატურაზე (Q10 ≈ 2) და pH-ზე (მჟავე გარემოში PME ნაკლებად აქტიურია). წვენის დუღილისას პექტინის მხოლოდ ~40% მონაწილეობს — მისი დიდი ნაწილი კანშია. ზღვრები: OIV — 250 მგ/ლ თეთრი და ვარდისფერი, 400 მგ/ლ წითელი ყურძნის ღვინისთვის.
მოდელი საილუსტრაციოა: გამოსავალი Y = Y₀ + (Y_max − Y₀)(1 − e^(−k·D·t)), სადაც D — დოზა, k იზრდება ტემპერატურასთან ერთად (Q10 ≈ 2), 50 °C-ზე ზევით კი ფერმენტი დენატურირდება. ტიპური დოზა — 2–4 გ 100 კგ ხილზე (ზუსტად მწარმოებლის ინსტრუქციით). გამოსავალთან ერთად მეთანოლიც იზრდება — იხ. პირველი რეჟიმი.
ერთი და იგივე ხილის მეთანოლი შვიდი ტექნოლოგიური ვარიანტით (იმავე მოდელით, ტემპერატურა 20 °C). შედეგები საილუსტრაციოა, მაგრამ ტენდენციები ლიტერატურას შეესაბამება: კომერციული პექტინაზა მეთანოლს მაქსიმუმთან აახლოებს, წვენის დუღილი და კანის მოცილება მას დაახლოებით განახევრებს, მჟავე გარემო და მოკლე კონტაქტი PME-ს ზღუდავს.
პექტინი უჯრედის კედლის პოლისაქარიდია. მისი ძირითადი ნაწილი, ჰომოგალაქტურონანი, გალაქტურონის მჟავის მოლეკულების გრძელი ჯაჭვია (α-1,4 ბმებით). ამ მჟავების კარბოქსილის ჯგუფების ნაწილი მეთანოლთან ეთერულ ბმას ქმნის — ე.წ. მეთოქსილის ჯგუფებს. ეთერიფიცირებული ჯგუფების წილს ეთერიფიკაციის ხარისხი (DE) ეწოდება; ხილის პექტინში ის ჩვეულებრივ 55–80%-ია. ხილში პექტინი მასის დაახლოებით 0.3–1.5%-ია: ბევრია კომშში, ვაშლში, ქლიავში, გარგარსა და შავ მოცხარში, ცოტა — ბალში, ბროწეულსა და თუთაში. მისი უდიდესი ნაწილი კანსა და კანქვეშა ქსოვილშია.
ღვინოში პექტინი ორ პრობლემას ქმნის. პირველი — ის ზრდის სიბლანტეს და ართულებს წვენის გამოწურვას: დაქუცმაცებული ხილი ჟელესავით იჭერს წვენს. მეორე — პექტინი დამცავი კოლოიდია: შეწონილ ნაწილაკებს დალექვის საშუალებას არ აძლევს, ამიტომ ღვინო მღვრიე რჩება და ცუდად იფილტრება.
პექტინს სამი ძირითადი ფერმენტი შლის:
1. პექტინმეთილესთერაზა (PME) — მეთოქსილის ჯგუფებს ჰიდროლიზით ხსნის: ჯაჭვი რჩება, მაგრამ მეთანოლი თავისუფლდება.
2. პოლიგალაქტურონაზა (PG) — დეეთერიფიცირებულ ჯაჭვს ჭრის; მას წინასწარ PME-ს მოქმედება სჭირდება.
3. პექტინლიაზა (PL) — ეთერიფიცირებულ ჯაჭვს პირდაპირ ჭრის და მეთანოლს არ გამოყოფს.
PME ხილში ბუნებრივადაა და საფუარი და სხვა მიკროორგანიზმებიც გამოყოფენ. კომერციული პექტინაზები ამ ფერმენტების ნარევია; მათი უმეტესობა PME-საც შეიცავს, ამიტომ წვენის გამოსავალთან ერთად მეთანოლსაც ზრდის. არსებობს დაბალი PME-ის მქონე პრეპარატებიც, სადაც ჯაჭვს ძირითადად პექტინლიაზა ჭრის.
მეთანოლის მაქსიმალური რაოდენობა, რაც პექტინიდან შეიძლება გამოიყოს, მისი მეთოქსილის შემცველობით განისაზღვრება. სრულად ეთერიფიცირებულ პექტინში მეთოქსილის ჯგუფი (OCH₃) მასის 16.3%-ია, ამიტომ:
$$M_{max} = P\cdot DE\cdot 0.163\cdot\frac{32.04}{31.03} \approx P\cdot DE\cdot 168.5\ \text{მგ/გ}$$
სადაც P — პექტინი (გ/კგ ხილი), DE — ეთერიფიკაციის ხარისხი (წილად). მაგალითად, ქლიავი 9 გ/კგ პექტინით და DE 0.7-ით ~1060 მგ მეთანოლის პოტენციალს იძლევა ყოველ კილოგრამზე. თუ 20 კგ ქლიავიდან ~14 ლ ღვინო მიიღება, მაქსიმუმი ~1500 მგ/ლ-ია.
რეალურად გამოყოფილი წილი PME-ს აქტივობასა და კონტაქტის დროზეა დამოკიდებული. კალკულატორი მას პირველი რიგის კინეტიკით აღწერს:
$$R(t) = 1 - e^{-kt},\qquad k = (k_{PME} + k_{enz})\cdot 2^{(T-20)/10}\cdot f(\mathrm{pH})$$
კოეფიციენტები საილუსტრაციოა და შერჩეულია ისე, რომ ტენდენციები ლიტერატურას დაემთხვეს.
ყურძნის ღვინოებში მეთანოლი ცოტაა, რადგან ყურძენში პექტინი ცოტაა: წითელში — 120–250 მგ/ლ, თეთრში — 40–120 მგ/ლ; წითელში მეტია კანთან ხანგრძლივი კონტაქტის გამო. ახლად დაწურულ, არაპასტერიზებულ ხილის წვენებშიც საშუალოდ ~140 მგ/ლ მეთანოლია (12–640 მგ/ლ). ხილის ღვინოები ბევრად მაღალ მნიშვნელობებს აღწევს: სერბეთში ქლიავის ღვინის ექსპერიმენტულ ნიმუშებში 1000 მგ/ლ-ზე მეტი დაფიქსირდა.
OIV-ის ზღვარი (OENO 19/2004) ყურძნის ღვინოებისთვის 400 მგ/ლ-ია წითელში და 250 მგ/ლ — თეთრსა და ვარდისფერში. ევროკავშირი ხილის სპირტიან სასმელებს ცალკე ზღვრებს უწესებს (1000–1350 გ ჰექტოლიტრ აბსოლუტურ სპირტზე), რადგან გამოხდისას მეთანოლი კონცენტრირდება. ხილის ღვინისთვის ყურძნის ღვინის ზღვრები ორიენტირად შეიძლება გამოიყენო.
ორგანიზმში მეთანოლი ალკოჰოლდეჰიდროგენაზით ფორმალდეჰიდად და ჭიანჭველმჟავად იჟანგება — სწორედ ეს პროდუქტები აზიანებს მხედველობის ნერვს და იწვევს აციდოზს. ეთანოლი იმავე ფერმენტისთვის კონკურენციას უწევს და მეთანოლის დაჟანგვას ანელებს, ამიტომ ღვინოში ბუნებრივი რაოდენობით მეთანოლი მწვავე საფრთხეს არ ქმნის. FIVS-ის მიმოხილვის თანახმად, ერთჯერადი ექსპოზიციის საორიენტაციო დონე 20 მგ/კგ სხეულის მასაზეა — 70 კგ მასის ადამიანისთვის 1400 მგ. მთავარი საფრთხე ხილის ღვინის გამოხდაა: ჭაჭის არაყსა და ხილის არაყში მეთანოლი თავში კონცენტრირდება.
ხილის სპირტიანი სასმელების კვლევებიდან (ლახენმაიერის მიმოხილვა) ცნობილია შემდეგი ზომები:
• ნუ გამოიყენებ PME-შემცველ პექტინაზას რბილობზე ხანგრძლივი დუღილისას. კომერციული ფერმენტები მეთანოლს პოტენციურ მაქსიმუმამდე ზრდიან; ზოგ ცდაში ის 5–6-ჯერ მეტი იყო, ვიდრე ფერმენტის გარეშე.
• თუ ღვინის სტილი იძლევა, ადუღე წვენი და არა რბილობი; კანის მოცილება მეთანოლს დაახლოებით განახევრებს.
• შეამოკლე კონტაქტი კანთან და ნუ დატოვებ დაქუცმაცებულ ხილს დიდხანს დუღილის დაწყებამდე.
• მჟავე გარემო (დაბალი pH) PME-ს აქტივობას ზღუდავს; PME-ს ოპტიმუმი ნეიტრალურ-ტუტე არეშია (pH ~8, 50 °C).
• ხილის წინასწარი გაცხელება (ბლანშირება) PME-ს ინაქტივირებს, თუმცა არომატს ცვლის.
• ზედმეტად მწიფე ხილი ზოგ შემთხვევაში ნაკლებ მეთანოლს იძლევა, მაგრამ დამპალი და დაზიანებული ხილი — მეტს.
• დუღილის ტემპერატურა: გარგრის ღვინის ერთ-ერთ კვლევაში 18 °C-ზე დუღილისას მეთანოლი მნიშვნელოვნად ნაკლები იყო, ვიდრე უფრო მაღალ ტემპერატურაზე.
ღვინოში პექტინის არსებობა მარტივი ტესტით მოწმდება: სინჯარაში ერთ ნაწილ ღვინოს 3–4 ნაწილი 90–96%-იანი ეთანოლი ემატება და ნჯღრევა. თუ რამდენიმე წუთში ჟელესებრი ფანტელები ან ძაფები გაჩნდება, ღვინოში ხსნადი პექტინია და დაწმენდამდე პექტინაზით დამუშავება სჭირდება. ამ შემთხვევაში დაბალი PME-ის მქონე პრეპარატი უმჯობესია — დაუშლელი პექტინი მცირეა და მეთანოლის მატებაც მცირე იქნება.
OIV, Resolution OENO 19/2004 „Maximum content limits of methanol in wines"; FIVS, Methanol in Wine (2016) და OIV Congress 2017 (BIO Web of Conferences 9, 02028); D. W. Lachenmeier et al., Methanol Mitigation during Fruit-Spirits Manufacturing (Foods, 2021); ქლიავის ღვინის ფერმენტაციის ოპტიმიზაცია (სერბეთი, 2014, FAO AGRIS); გარგრის ღვინოში დუღილის ტემპერატურისა და პექტინის დამშლელი ფერმენტების კვლევა (Zhongguo Niangzao); OIV, International Oenological Codex — PME აქტივობის განსაზღვრა. პექტინის შემცველობა ხილში და კალკულატორის კინეტიკური კოეფიციენტები საილუსტრაციოა.
1. „მეთანოლის" რეჟიმში აირჩიე ხილი (პექტინი და ეთერიფიკაციის ხარისხი ტიპური მნიშვნელობებით შეივსება), შეიყვანე ხილისა და წყლის რაოდენობა, პროცესი, კონტაქტის დრო, ტემპერატურა, pH და ფერმენტი. ბარათები აჩვენებს მეთანოლის პოტენციალს, გამოყოფილ წილს და მოსალოდნელ რაოდენობას ღვინოში, დიაგრამა კი — დაგროვებას დროში შენი ვარიანტისთვის, ფერმენტის გარეშე და PME-შემცველი პექტინაზით.
2. „პექტინაზისა და გამოსავლის" რეჟიმში აირჩიე ხილი, ფერმენტის დოზა, ტემპერატურა და დრო: მიიღებ წვენის გამოსავალს, დამატებით წვენს, პექტინის დაშლის ხარისხს და დროს, რომელშიც დაშლა 90%-ს მიაღწევს.
3. „სტრატეგიების შედარების" რეჟიმში აირჩიე ხილი და რაოდენობა: დიაგრამა ერთსა და იმავე ხილს შვიდი ტექნოლოგიური ვარიანტით ადარებს.
• ქლიავი, 20 კგ, 5 ლ წყალი, რბილობზე 7 დღე, 20 °C, ფერმენტის გარეშე: ~620 მგ/ლ — 400 მგ/ლ-ზე მეტი. PME-შემცველი პექტინაზით — ~1100 მგ/ლ.
• იგივე ქლიავი, დაწურული წვენი ფერმენტის გარეშე: ~250 მგ/ლ.
• ბროწეული (ცოტა პექტინი): ვარიანტების უმეტესობა 250 მგ/ლ-ზე დაბალია.
• პექტინაზა დაამატე მხოლოდ მაშინ, როცა მართლა საჭიროა: წვენის გამოსაწურად (მოკლე დამუშავება, რამდენიმე საათი) ან პექტინის სიმღვრივის მოსაშორებლად დუღილის შემდეგ.
• ქლიავის, გარგრის, კომშისა და ვაშლის ღვინისთვის განსაკუთრებით ფრთხილად იყავი: ეს ხილი პექტინით მდიდარია.
• ხილის ღვინოს ნუ გამოხდი შინ ანალიზის გარეშე: არაყში მეთანოლი კონცენტრირდება.
• პექტინის ტესტი: 1 ნაწილი ღვინო + 3–4 ნაწილი 90–96%-იანი ეთანოლი; ჟელესებრი ფანტელები ნიშნავს, რომ პექტინი დარჩა.
• ეს მოდელი საილუსტრაციოა. მეთანოლის ზუსტი რაოდენობა მხოლოდ ლაბორატორიული ანალიზით (გაზური ქრომატოგრაფია) დგინდება.
1. საიდან ჩნდება მეთანოლი ხილის ღვინოში?
პექტინის გალაქტურონის მჟავის კარბოქსილები ნაწილობრივ მეთანოლთან ეთერია. PME ამ ეთერულ ბმას შლის და მეთანოლი თავისუფლდება. ამიტომ მეთანოლის რაოდენობა ხილის პექტინსა და ფერმენტის აქტივობაზეა დამოკიდებული.
2. რომელი ვარიანტი იძლევა ყველაზე მეტ მეთანოლს?
პექტინის უმეტესობა კანშია, კომერციული პექტინაზების უმეტესობა კი PME-საც შეიცავს. ერთად ისინი მეთანოლს მაქსიმალურ პოტენციალთან აახლოებს.
3. რატომ აუმჯობესებს პექტინაზა ღვინის დაწმენდას?
პექტინის ჯაჭვები დამცავი კოლოიდია, რომელიც სიმღვრივის ნაწილაკებს შეწონილს ინარჩუნებს. ჯაჭვების დაშლის შემდეგ სიბლანტე ეცემა და ნაწილაკები ილექება.