თავი VI · თანამედროვე ტექნოლოგია და დავარგება
წნეხვისას ყურძნიდან ჯერ ყველაზე სუფთა წვენი გამოდის, შემდეგ კი, წნევის ზრდასთან ერთად, კანისა და წიპწის ახლოს მყოფი წვენი — უფრო მაღალი pH-ით, მეტი კალიუმითა და ფენოლებით. როგორ დავყოთ წვენი ფრაქციებად, როგორ ავაგოთ წნეხის ციკლი და რამდენი ნაწნეხი ღვინო შევურიოთ წითელს.
მოდელი საილუსტრაციოა. წვენის მაქსიმალური გამოსავალი: პნევმატური ≈ 0.78, კალათისებრი ≈ 0.72, ხრახნიანი ≈ 0.82 ლ/კგ. თვითნადენი: დაჭყლეტილისას ≈ 60%, მთელი მტევნისას ≈ 20% მთელი წვენის. წნევის ზრდასთან ერთად pH იმატებს (ბოლო ფრაქციაში ≈ +0.2–0.3), ფენოლები კი რამდენჯერმე იზრდება. ფრაქციის საზღვრები მთელი წვენის %-შია. შედარებისთვის: შამპანში 4000 კგ-დან კიუვე 2050 ლ-ია, ტაი — 500 ლ.
თითო საფეხურზე წვენის გამოსავალი ექსპონენტურად უახლოვდება ამ წნევის წონასწორულ მნიშვნელობას (τ ≈ 4 წთ), საფეხურებს შორის მემბრანა იხსნება და ბარაბანი ტრიალებს, რომ ჭაჭის ნამცხვარი დაიშალოს. დაბალი წნევის ბევრი, ნელი საფეხური უკეთეს წვენს იძლევა, ვიდრე სწრაფი მაღალი წნევა. ტიპური ციკლი: დაჭყლეტილზე 1.5–2 სთ, მთელ მტევანზე 2.5–4 სთ.
წითელი ღვინის მაცერაციის შემდეგ ჭაჭიდან ≈ 80–85% თვითნადენი ღვინო გამოდის, დაწნეხვით კიდევ ≈ 10–15%. ნაწნეხ ღვინოს მეტი ტანინი, ფერი, pH და, ხშირად, მეტი აქროლადი მჟავიანობა აქვს. შერევის თვისებები მოცულობით შეწონილი საშუალოა. ფრაქციები ცალ-ცალკე შეინახე და შეურიე დეგუსტაციის შემდეგ. აქროლადი მჟავიანობის ზღვარი ევროკავშირში: თეთრი 18, წითელი 20 მეკვ/ლ (≈ 1.08 და 1.20 გ/ლ ძმარმჟავად).
წნეხვა ყურძნიდან ან ჭაჭიდან სითხის მექანიკური გამოყოფაა. თეთრი ღვინისთვის ყურძენს დუღილამდე წნეხავენ, წითელისთვის — დუღილისა და მაცერაციის შემდეგ, ჭაჭას. ქვევრის ღვინოში ჭაჭას ტრადიციულად მოხსნის შემდეგ წნეხავენ, და ნაწნეხი ღვინო ან ცალკე ინახება, ან ჭაჭის არაყისთვის გამოიყენება.
ყურძნის მარცვლის წვენი ერთგვაროვანი არ არის. რბილობის შუა ნაწილში, წიპწის გარშემო, ყველაზე მეტი შაქარი და მჟავაა; კანის ქვეშ მყოფ უჯრედებში ნაკლები მჟავა, მეტი კალიუმი, მეტი არომატული ნაერთი და ფენოლი. მარცვლის გასკდომისას ჯერ რბილობის წვენი გამოდის (თვითნადენი), წნევის ზრდასთან ერთად კი — კანთან ახლოს მყოფი და თავად კანის უჯრედების წვენი.
ამიტომ წნეხვისას მიღებული წვენი ფრაქციებად იყოფა:
1. თვითნადენი — წნევის გარეშე გამოსული წვენი. ყველაზე სუფთა, ნაკლებად ფენოლური, ყველაზე მჟავე.
2. პირველი წნეხის ფრაქცია (შამპანში — კიუვე) — დაბალ წნევაზე გამოსული წვენი. შემადგენლობით თვითნადენს ჰგავს და მასთან ერთად ერთიანდება.
3. მეორე ფრაქცია (ტაი) — უფრო მაღალ წნევაზე; pH-ით, ფენოლებით და არომატით უფრო მდიდარი, მაგრამ ნაკლებად ნაზი.
4. ბოლო ნაწნეხი — მაღალ წნევაზე გამოსული, მწარე, ფენოლური, მაღალი pH-ის წვენი. ხშირად ცალკე დუღდება, ან გამოხდისთვის გამოიყენება.
| ფრაქცია | pH | ფენოლები | გამოყენება |
|---|---|---|---|
| თვითნადენი | ყველაზე დაბალი | ყველაზე ცოტა | საუკეთესო თეთრი და შუშხუნა ღვინო |
| კიუვე | +0–0.05 | ცოტა | იგივე |
| ტაი | +0.1–0.15 | საშუალო | უფრო სხეულიანი ღვინო, შერევა |
| ბოლო ნაწნეხი | +0.2–0.3 | ბევრი | ცალკე, ან გამოხდა |
შამპანის წესით 4000 კგ ყურძნიდან მხოლოდ 2550 ლ წვენის აღებაა ნებადართული: 2050 ლ კიუვე და 500 ლ ტაი (≈ 0.64 ლ/კგ). დანარჩენი ცალკე იყრება. ეს ხარისხისთვის დაწესებული შეზღუდვაა: წვენის მაქსიმალური გამოსავალი ≈ 0.75–0.80 ლ/კგ-ია.
pH-ის ზრდის მიზეზი კალიუმია. კანის უჯრედები კალიუმით მდიდარია; კალიუმი ღვინომჟავას კალიუმის ბიტარტრატად აკავშირებს, რაც თავისუფალი მჟავის რაოდენობას ამცირებს (იხ. II თავის „მჟავები და pH"). ამიტომ ბოლო ფრაქციების ღვინო მიკრობიოლოგიურად ნაკლებად მდგრადია, SO₂ ნაკლებად ეფექტურია, ფერი კი — ნაკლებად სტაბილური.
• კალათისებრი (ვერტიკალური) წნეხი — ხის ან ფოლადის ცილინდრი, რომელშიც ზემოდან დგუში ეშვება. წვენი ჭაჭის სქელ ფენაში გადის, რომელიც თავად ფილტრად მუშაობს, ამიტომ წვენი სუფთაა. ნელია და შრომატევადი.
• პნევმატური (მემბრანული) წნეხი — ჰორიზონტალური ბარაბანი, რომელშიც რეზინის მემბრანა ჰაერით იბერება და ყურძენს ნაზად აწვება კედელზე. წნევა დაბალია (0.2–2 ბარი), საფეხურებს შორის ბარაბანი ტრიალებს და ჭაჭის ნამცხვარს შლის. დახურული მოდელი ინერტული აირით მუშაობს და ჟანგვას გამორიცხავს. თანამედროვე თეთრი ღვინის სტანდარტია.
• უწყვეტი ხრახნიანი წნეხი — ჭაჭა ხრახნით გადაადგილდება და უწყვეტად იწნეხება. დიდი წარმადობისაა, მაგრამ წვენი ფენოლური და მღვრიეა. ხარისხიან მეღვინეობაში ძირითადად ჭაჭის არაყისთვის ან ბოლო ფრაქციისთვის გამოიყენება.
შუშხუნა და მსუბუქი თეთრი ღვინისთვის ყურძენს ხშირად დაუჭყლეტლად, მთელი მტევნით წნეხავენ. კლერტი წვენისთვის არხებს ქმნის, მარცვლები თანდათან სკდება და წვენი კანთან ნაკლებ კონტაქტშია. ასე მიღებულ წვენს ნაკლები ფენოლი, ნაკლები ფერი (რაც წითელი ყურძნიდან თეთრი ღვინის დაყენებისას გადამწყვეტია) და ნაკლები ნალექი აქვს. ფასი ნელი ციკლი და წნეხის ნაკლები ტევადობაა.
ერთი საფეხურის დროს წვენის გამოსავალი ამ წნევის შესაბამის წონასწორულ მნიშვნელობას დაახლოებით ექსპონენტურად უახლოვდება:
$$x(t) = x_{eq}(P) - \bigl(x_{eq}(P) - x_0\bigr)\,e^{-t/\tau},$$
სადაც $\tau$ რამდენიმე წუთია. წონასწორული გამოსავალი წნევასთან ერთად გაჯერებით იზრდება, $x_{eq}(P) = x_{fr} + (1 - x_{fr})\,(1 - e^{-P/P_0})$, სადაც $x_{fr}$ თვითნადენის წილია. მაღალი წნევა ბოლო პროცენტებს მცირე დამატებით გამოსავალს მატებს, ხარისხს კი მკვეთრად აუარესებს. ამიტომ კარგი პროგრამა რამდენიმე დაბალი წნევის, ნელი საფეხურისგან შედგება, საფეხურებს შორის ჭაჭის დაშლით.
წითელი ღვინის მაცერაციის შემდეგ ჭაჭიდან ≈ 80–85% თვითნადენი ღვინო გამოდის, წნეხვით კი კიდევ ≈ 10–15%. ნაწნეხ ღვინოს მეტი ტანინი, ფერი და pH აქვს და, რადგან ჭაჭის ქუდი ჰაერთან კონტაქტშია, ხშირად მეტი აქროლადი მჟავიანობაც. ზომიერი რაოდენობით ის ღვინოს სტრუქტურას მატებს. შერევის თვისებები, პირველ მიახლოებაში, მოცულობით შეწონილი საშუალოა:
$$C_{mix} = \frac{V_f C_f + V_p C_p}{V_f + V_p}.$$
ფრაქციები ცალ-ცალკე უნდა შეინახოს და დეგუსტაციის შემდეგ შეერიოს.
P. Ribéreau-Gayon et al., „Handbook of Enology", ტ. 1 (წნეხვა, თეთრი და წითელი ღვინის დაყენება); R. Boulton et al., „Principles and Practices of Winemaking"; Comité Champagne — შამპანის წნეხვის წესები (4000 კგ, 2550 ლ). ფრაქციების შემადგენლობის მოდელი საილუსტრაციოა და ყურძნის, ჯიშისა და წნეხის მიხედვით იცვლება.
1. „ფრაქციების" რეჟიმში შეიყვანე ყურძნის რაოდენობა და თვითნადენის pH, აირჩიე წნეხი და ჩატვირთვის წესი და სლაიდერებით დააყენე კიუვესა და ტაის საზღვრები. ბარათები აჩვენებს თითოეული ფრაქციის მოცულობას, საშუალო pH-ს და ფენოლებს. გრაფიკზე ჩანს, როგორ იზრდება pH და ფენოლები წნეხვის ბოლოსკენ.
2. „წნეხის ციკლის" რეჟიმში შეიყვანე ჩატვირთვა, მაქსიმალური წნევა, საფეხურების რაოდენობა და ხანგრძლივობა. ნახავ ციკლის ხანგრძლივობას, წვენის გამოსავალს, ნაკადს და იმას, რამდენ წვენს იძლევა ბოლო, ყველაზე მაღალი წნევის საფეხური.
3. „ნაწნეხი ღვინის" რეჟიმში შეიყვანე თვითნადენი და ნაწნეხი ღვინის მოცულობა, ტანინი და აქროლადი მჟავიანობა, ასევე სასურველი ტანინი. სლაიდერით შეარჩიე, ნაწნეხის რა წილი შეურიო. კალკულატორი გეტყვის, რამდენი ნაწნეხი ღვინოა საჭირო სამიზნისთვის.
• წნეხვისას წვენის pH ან, სულ მცირე, გემო ყოველ საფეხურზე გასინჯე. როცა წვენი მწარე და ფენოლური ხდება, ფრაქცია შეცვალე.
• თეთრი ღვინისთვის ყურძენი გრილი წნეხე, SO₂-ის მცირე დოზით და ჰაერთან რაც შეიძლება ნაკლები კონტაქტით.
• კალათისებრ წნეხში ჭაჭა ფენებად ჩაყარე, საჭიროებისამებრ ჩალით ან კლერტით, რომ წვენმა ადვილად გამოიაროს.
• ნაწნეხი ღვინო ცალკე ჭურჭელში შეინახე. ის ხშირად კარგად ვითარდება და დეგუსტაციის შემდეგ შეიძლება შეერიოს.
• ბოლო ნაწნეხი ჭაჭის არაყისთვის გამოიყენე.
ფრაქციების მოდელი საილუსტრაციოა. საკუთარი ყურძნისთვის გაზომე pH და, თუ შესაძლებელია, ფენოლები ან A280 ყოველ ფრაქციაში.
1. როგორ იცვლება წვენის pH წნეხვისას წნევის ზრდასთან ერთად?
კანის უჯრედებიდან და მის მახლობლად მყოფი რბილობიდან გამოსულ წვენს მეტი კალიუმი და ნაკლები თავისუფალი მჟავა აქვს. კალიუმი ღვინომჟავას ბიტარტრატად აკავშირებს, ამიტომ ბოლო ფრაქციების pH მაღალია.
2. რატომ წნეხავენ შუშხუნა ღვინისთვის ყურძენს მთელი მტევნით?
დაუზიანებელ მტევანში კლერტი წვენის გამოსვლის არხებს ქმნის, მარცვლები კი ნაზად სკდება. წვენი ნაკლებად ეხება კანს, ამიტომ მასში ნაკლები ფენოლი და ფერია — ეს მნიშვნელოვანია თეთრი და შუშხუნა ღვინისთვის, განსაკუთრებით წითელი ყურძნიდან.
3. რომელი წნეხვის პროგრამა იძლევა უკეთეს წვენს?
დაბალ წნევაზე წვენი ძირითადად რბილობიდან გამოდის. მაღალი წნევა კანსა და წიპწას ჭყლეტს და ფენოლებს, სიმღვრივეს და მწარე ტონს მატებს. ჭაჭის ნამცხვრის დაშლა წვენს ახალ არხებს უხსნის.