თავი IV · სტაბილიზაცია და დაწმენდა
რატომ იმღვრევა თეთრი ღვინო ბოთლში ზაფხულის სიცხეში, როგორ შევამოწმოთ ცილოვანი სტაბილურობა სიცხის ტესტით, როგორ შევარჩიოთ ბენტონიტის მინიმალური დოზა საცდელი სერიით და რამდენ ღვინოს დავკარგავთ ნალექში.
ტესტი: გაფილტრული ღვინო დახურულ სინჯარაში ცხელდება, შემდეგ 4 °C-მდე ცივდება (ან ოთახის ტემპერატურამდე) და სიმღვრივე ისევ იზომება. ღვინო სტაბილურად ითვლება, თუ სიმღვრივე 2 NTU-ზე მეტად არ გაიზარდა (ზოგი მეღვინე უფრო მკაცრ ზღვარს, 1 NTU-ს, იყენებს). თვალით შეფასებისას „სუსტი ოპალესცენცია" ≈ 2–5 NTU-ია.
ბენტონიტის დოზა (გ/ლ) და სიმღვრივის მატება (ΔNTU)
საცდელ სერიაში ღვინის რამდენიმე სინჯს ბენტონიტის სხვადასხვა დოზა ემატება, 1 დღის შემდეგ სინჯები იფილტრება და თითოეულზე სიცხის ტესტი კეთდება. სიმღვრივის მატება დოზასთან ერთად ექსპონენციალურად იკლებს: ΔNTU ≈ a·e^(−d/d₀). მოდელი ამ მრუდს შენს წერტილებზე მოარგებს და იპოვის მინიმალურ დოზას, რომელზეც ΔNTU ზღვარზე დაბლაა.
ბენტონიტი წინასწარ წყალში (5–10%) 12–24 საათით ჯირჯვდება, შემდეგ ნელა, მორევით ემატება ღვინოს. ნალექის მოცულობა ტიპზეა დამოკიდებული: ნატრიუმის ≈ 5%, შუალედური ≈ 4%, კალციუმის ≈ 2.5% ღვინის მოცულობისა ყოველ 1 გ/ლ დოზაზე (მიახლოებით). ნალექში ღვინის ≈ 70% რჩება; დალექვით მისი ნახევარი ბრუნდება, ფილტრით — 80%.
თეთრი ღვინო, რომელიც მარანში სრულიად გამჭვირვალეა, ბოთლში ზაფხულის სიცხეში — ცხელ მანქანაში, მაღაზიის ვიტრინაში, მზეზე — შეიძლება აიმღვრეს: ჯერ სუსტი ოპალესცენცია ჩნდება, მერე ბინდი, ბოლოს თეთრი ფანტელები. ეს ცილოვანი ბინდია. ის უვნებელია და გემოს ნაკლებად ცვლის, მაგრამ ღვინის სახეს აფუჭებს და მყიდველისთვის მიუღებელია.
ბინდს ყურძნის თავდაცვითი ცილები (PR-ცილები, „pathogenesis-related") იწვევს — ძირითადად თაუმატინის მსგავსი ცილები და ქიტინაზები, რომლებსაც ვაზი სოკოებისა და მწერების წინააღმდეგ აგროვებს. ეს ცილები მცირეა (20–30 კილოდალტონი), მჟავე გარემოს და პროტეაზებს უძლებს, ამიტომ დუღილს უცვლელად გადის და ღვინოში 10–300 მგ/ლ რაოდენობით რჩება. სიცხეში ისინი დენატურირდება — მოლეკულა იშლება, მისი ჰიდროფობური ნაწილები გარეთ გამოდის და ცილები ერთმანეთს, აგრეთვე ფენოლებს და სულფატს ეწებება. ასე წარმოიქმნება ხილული ნაწილაკები.
ცილის რაოდენობა ჯიშზე, სიმწიფეზე, წელიწადზე და ვენახის მდგომარეობაზეა დამოკიდებული: სოკოვანი დაავადებები და მექანიკური დაზიანება PR-ცილების რაოდენობას ზრდის. ცილის საერთო რაოდენობა სტაბილურობის კარგი საზომი არ არის — ცილები სხვადასხვა მგრძნობიარობისაა, ამიტომ სტაბილურობა პირდაპირი ტესტით მოწმდება.
წითელ და ქარვისფერ ღვინოში ცილოვანი ბინდი იშვიათია: ჭაჭაზე დაყოვნებისას ტანინები ცილებს აკავშირებს და ისინი დუღილისას და დაყოვნებისას ნალექში გადადის. ამიტომ ქვევრში ჭაჭაზე დაყენებულ ქარვისფერ ღვინოს ბენტონიტი, როგორც წესი, არ სჭირდება. ცილოვანი სტაბილიზაცია ძირითადად ევროპული წესით დაყენებული თეთრი და ვარდისფერი ღვინის საკითხია.
სტაბილურობა სიცხის ტესტით მოწმდება: ღვინის გაფილტრული სინჯი დახურულ სინჯარაში ცხელდება, ცივდება და მისი სიმღვრივე გაცხელებამდე და გაცხელების შემდეგ ედრება ერთმანეთს. სიმღვრივე იზომება ტურბიდიმეტრით NTU-ებში (ნეფელომეტრიული სიმღვრივის ერთეული): სუფთა თეთრი ღვინო 0.5–2 NTU-ს აჩვენებს, თვალით შესამჩნევი ბინდი ≈ 2–5 NTU-დან იწყება.
| ტესტი | პირობები | შენიშვნა |
|---|---|---|
| სტანდარტული | 80 °C, 2 საათი, შემდეგ 4 °C ან 20 °C | ყველაზე გავრცელებული; ღვინო სტაბილურია, თუ ΔNTU ≤ 2 |
| მკაცრი | 80 °C, 6 საათი | უფრო მეტ ცილას „იჭერს"; გრძელი შენახვისთვის |
| რბილი | 40 °C, 24 საათი ან მეტი | ცხელი შენახვის რეალურ პირობებს უფრო ჰგავს; ნაკლებად მგრძნობიარე |
ტესტი ზოგადად უფრო მკაცრია, ვიდრე რეალური შენახვა, და ეს სასურველია: თუ ღვინომ 80 °C გაუძლო, ის ზაფხულის მანქანასაც გაუძლებს. ზოგი ლაბორატორია ტრიქლოროძმარმჟავასა და ტანინის ტესტებსაც იყენებს, მაგრამ ისინი ხშირად ზედმეტ ბენტონიტს აჩვენებს.
ბენტონიტი ვულკანური წარმოშობის თიხაა, ძირითადად მონტმორილონიტი. მისი კრისტალი თხელი, უარყოფითად დამუხტული ფირფიტებისგან შედგება, რომელთა შორის წყალი და იონები აღწევს — ამიტომ ბენტონიტი წყალში ჯირჯვდება და უზარმაზარ ზედაპირს ქმნის (≈ 700 მ² ერთ გრამზე). ღვინის pH-ზე (3–3.6) ცილები დადებითად არის დამუხტული და ბენტონიტის ფირფიტებს ელექტროსტატიკურად ეკვრის. ცილით დატვირთული ბენტონიტი ილექება და ცილები ღვინოს ტოვებს.
| ბენტონიტი | ჯირჯვება | ეფექტურობა | ნალექი |
|---|---|---|---|
| ნატრიუმის | ძლიერი | მაღალი | ფაშარი, დიდი მოცულობის |
| ნატრიუმ-კალციუმის | საშუალო | საშუალო | საშუალო |
| კალციუმის | სუსტი | დაბალი | კომპაქტური |
ბენტონიტის ეფექტურობა pH-ზეც არის დამოკიდებული: დაბალ pH-ზე ცილები უფრო ძლიერად არის დამუხტული და უკეთ ეკვრის, ამიტომ მჟავე ღვინოს ნაკლები ბენტონიტი სჭირდება.
ბენტონიტი არ არის შერჩევითი: ცილების გარდა ის არომატის ნაერთების, ანთოციანების და ღვინის სხეულის ნაწილსაც აშორებს. ამიტომ დოზა უნდა იყოს მინიმალური, რომელიც ღვინოს სტაბილურს ხდის — ეს საცდელი სერიით დგინდება. ტიპური დოზები 0.2–1.0 გ/ლ-ია; 1 გ/ლ-ზე მეტი დოზა არომატს შესამჩნევად აზიანებს. სიმღვრივის მატება დოზასთან ერთად დაახლოებით ექსპონენციალურად იკლებს:
$$\Delta NTU(d) \approx a\cdot e^{-d/d_0}, \qquad d_{\min} = d_0\cdot\ln\frac{a}{\Delta NTU_{\text{ზღვ}}}$$
ბენტონიტის ნალექი ფაშარია და ბევრ ღვინოს იკავებს: ნატრიუმის ბენტონიტის ყოველი 1 გ/ლ ღვინის მოცულობის ≈ 5%-ის ნალექს იძლევა, კალციუმისა — ≈ 2.5%-ს. ნალექში ≈ 70% ღვინოა. თუ ნალექს უბრალოდ გადაღვრი, 100 ლიტრიდან 1 გ/ლ დოზით ≈ 3.5 ლიტრ ღვინოს დაკარგავ. ნალექის ცალკე ჭურჭელში ხელახალი დალექვა ან გაფილტვრა ღვინის ნაწილს აბრუნებს.
ბენტონიტის შეტანა შეიძლება სხვადასხვა დროს: ტკბილში დუღილამდე ან დუღილისას (ნალექი საფუვრის ნალექთან ერთად ილექება და დანაკარგი ნაკლებია, მაგრამ დოზის ზუსტი შერჩევა ძნელია), ან მზა ღვინოში, საცდელი სერიის შემდეგ — ყველაზე ზუსტი გზა. ბენტონიტის დამატებამდე ღვინო უნდა იყოს გამჭვირვალე და დუღილი დასრულებული; ცილოვანი სტაბილიზაცია ღვინის ქვის ცივ სტაბილიზაციამდე კეთდება.
ბენტონიტის ალტერნატივები: ფერმენტული (პროტეაზული) დამუშავება სიცხესთან ერთად (ტკბილის მოკლე გაცხელება), ქიტოზანი, კარაგინანი, ულტრაფილტრაცია. სახლის პირობებში ბენტონიტი ყველაზე მარტივი და იაფია.
1. „სიცხის ტესტის" რეჟიმში აირჩიე ტესტის პირობები და როგორ აფასებ სიმღვრივეს — ტურბიდიმეტრით (NTU) თუ თვალით. შეიყვანე სიმღვრივე გაცხელებამდე და შემდეგ: ნახავ სიმღვრივის მატებას, შეფასებას, ბოთლში ბინდის რისკს და შემდეგ ნაბიჯს.
2. „ბენტონიტის საცდელი სერიის" რეჟიმში ჩაწერე თითოეული დოზა და მისი სიცხის ტესტის შედეგი (ΔNTU). მოდელი წერტილებზე მრუდს მოარგებს და გაჩვენებს მინიმალურ და რეკომენდებულ დოზას. რეკომენდებული დოზა ავტომატურად გადადის მესამე რეჟიმში.
3. „დოზისა და დანაკარგის" რეჟიმში აირჩიე ბენტონიტის ტიპი, დოზა, ღვინის მოცულობა და ნალექის დამუშავების წესი: მიიღებ ბენტონიტის გრამებს, სუსპენზიის წყალს, ნალექის მოცულობას და რამდენ ღვინოს დაკარგავ.
1. აიღე ღვინის ორი სინჯი გამჭვირვალე, დახურვად მინის სინჯარაში ან პატარა ბოთლში. ღვინო ჯერ გაფილტრე ქაღალდის ფილტრით (ყავის ფილტრიც გამოდგება) — სინჯი იდეალურად გამჭვირვალე უნდა იყოს.
2. ერთი სინჯი საკონტროლოა. მეორე მოათავსე 80 °C წყლის აბაზანაში (ქვაბში, თერმომეტრით) 2 საათით. სინჯარა მჭიდროდ დახურული იყოს, რომ ღვინო არ აორთქლდეს.
3. გაცხელებული სინჯი გააცივე მაცივარში 4 °C-მდე რამდენიმე საათით, შემდეგ ოთახის ტემპერატურაზე მოიყვანე.
4. ბნელ ოთახში ორივე სინჯი ფანრის ვიწრო სხივით გაანათე გვერდიდან. თუ გაცხელებულ სინჯში სხივი უფრო მკაფიოდ ჩანს (ოპალესცენცია), ბინდი ან ფანტელები გაჩნდა — ღვინო ცილოვნად არასტაბილურია.
1. მოამზადე 5%-იანი ბენტონიტის სუსპენზია: 5 გ ბენტონიტი 100 მლ ცხელ წყალში, მორევით; დატოვე 12–24 საათი, რომ გაჯირჯვდეს. გამოყენებამდე კარგად შეანჯღრიე.
2. 5–6 ერთნაირ ბოთლში ჩაასხი 100 მლ ღვინო. 5%-იანი სუსპენზიის ყოველი 1 მლ 100 მლ ღვინოში = 0.5 გ/ლ ბენტონიტი. ასე რომ, 0.2 გ/ლ-ისთვის დაამატე 0.4 მლ, 0.4 გ/ლ-ისთვის — 0.8 მლ, 0.6-ისთვის — 1.2 მლ და ა.შ. ერთ ბოთლს არაფერი დაამატო.
3. შეანჯღრიე, დატოვე 1 დღე, შემდეგ თითოეული გაფილტრე და სიცხის ტესტი ჩაუტარე.
4. შედეგები ჩაწერე ამ გვერდზე. თვალით შეფასებისას ჩაწერე მიახლოებითი NTU: სრულიად გამჭვირვალე ≈ 0, სუსტი ოპალესცენცია ≈ 3, მკაფიო ბინდი ≈ 10, მღვრიე ≈ 30.
• ბენტონიტი ყოველთვის წინასწარ გააჯირჯვე წყალში — მშრალი ფხვნილი ღვინოში გროვდება და არ მუშაობს.
• სუსპენზია ღვინოს ნელა, მუდმივი მორევით დაამატე, შემდეგ 1–2 დღე კვლავ რამდენჯერმე მოურიე. ღვინოში ბენტონიტი 1–2 კვირაში ილექება.
• ღვინო ნალექიდან ფრთხილად გადაიღე. ნალექი ცალკე ჭურჭელში ჩაასხი და კიდევ რამდენიმე დღე დაალექე — ზემოდან დამატებით ღვინოს მოხსნი.
• ბენტონიტის დოზა საცდელი სერიით შეარჩიე, ნუ „დამრგვალებ" ზემოთ მნიშვნელოვნად: ზედმეტი ბენტონიტი ღვინოს ართმევს არომატს და სხეულს.
• ბენტონიტი იყიდება ღვინის ინვენტარის მაღაზიაში. ფარმაცევტული ან კოსმეტიკური „თიხა" არ გამოიყენო.
1. რატომ ჩნდება თეთრ ღვინოში ცილოვანი ბინდი ბოთლში, თუ ის სიცხეში მოხვდება?
ყურძნის PR-ცილები (თაუმატინის მსგავსი ცილები, ქიტინაზები) დუღილს და მჟავე გარემოს უძლებს, მაგრამ სიცხეში დენატურირდება და ხილულ ნაწილაკებად იკვრება.
2. რატომ არ სჭირდება წითელ და ქარვისფერ ღვინოს, როგორც წესი, ბენტონიტი?
ჭაჭაზე დაყოვნებისას ტანინები არასტაბილურ ცილებს აკავშირებს და ისინი ნალექში გადადის. ამიტომ ქვევრის ქარვისფერი ღვინო, როგორც წესი, ცილოვნად სტაბილურია.
3. საცდელ სერიაში 0.4 გ/ლ-ზე ΔNTU = 3, 0.6 გ/ლ-ზე — 1.2. ზღვარი 2 NTU-ია. რომელი დოზაა გონივრული?
მინიმალური დოზა 0.4-სა და 0.6-ს შორისაა; მცირე რეზერვით ≈ 0.55–0.6 გ/ლ საკმარისია. ჭარბი ბენტონიტი არომატს და სხეულს აკარგვინებს და ნალექში მეტ ღვინოს კარგავ.