მეღვინეობის ლაბორატორია
სტაბილიზაცია და დაწმენდა / გოგირდის დიოქსიდი ღვინოში

თავი IV · სტაბილიზაცია და დაწმენდა

გოგირდის დიოქსიდი ღვინოში

რატომ არ ემთხვევა დამატებული და გაზომილი SO₂ ერთმანეთს: რა ერთვის მას ღვინოში, რამდენი უნდა დაემატოს, რომ ღვინო დაცული იყოს და კანონის ზღვარს არ გადააჭარბოს, და როგორ იკლებს თავისუფალი SO₂ შენახვისას.

ღვინის შემადგენლობა

შეკავშირებული SO₂ გამოთვლილია თითოეულ ნაერთთან ბისულფიტის წონასწორობით: შეკავშირებული = C·[HSO₃⁻]/(Kd + [HSO₃⁻]). Kd (მოლი/ლ): აცეტალდეჰიდი 1.5·10⁻⁶, პირუვატი 3·10⁻⁴, α-კეტოგლუტარატი 5·10⁻⁴, ანთოციანები ≈ 3·10⁻⁵, გლუკოზა 0.6. მოლეკულური SO₂ — pKa 1.81. შედეგი მიახლოებითია: რეალურ ღვინოში სხვა ნაერთებიც ერთვის.

საერთო SO₂—მგ/ლ
შეკავშირებული—მგ/ლ
მოლეკულური SO₂—მგ/ლ
მთავარი „მშთანთქმელი"—

ღვინო და მიზანი

დამატებული SO₂-ის ნაწილი მაშინვე ერთვის აცეტალდეჰიდს და კეტომჟავებს — ეს წილი პირველი რეჟიმის მოდელით ითვლება. ზღვრები ევროკავშირის კანონმდებლობით (2019/934): მშრალი წითელი 150, მშრალი თეთრი და ვარდისფერი 200 მგ/ლ; 5 გ/ლ-ზე მეტი შაქრით — 200 და 250 მგ/ლ. დამატებიდან 1–2 დღის შემდეგ ხელახლა გაზომე.

საჭირო თავისუფალი—მგ/ლ
დასამატებელი SO₂—მგ/ლ
დოზა—გ
საერთო დამატების შემდეგ—მგ/ლ

შენახვის პირობები

ყოველი 1 მგ/ლ ჟანგბადი ≈ 4 მგ/ლ SO₂-ს ხარჯავს (მაქსიმუმი; ნაწილს ფენოლები იღებს). როცა თავისუფალი SO₂ სამიზნის 75%-ზე დაბლა ეცემა, გამოთვლა სამიზნემდე ამატებს — დამატებულის ნაწილი იკავშირება. საერთო SO₂ ყოველ დამატებაზე იზრდება.

პირველი დამატება—
დამატებები—
საერთო ბოლოს—მგ/ლ
მეტაბისულფიტი სულ—გ

SO₂ ღვინოში: ტკბილიდან ჩამოსხმამდე

ტკბილის სულფიტაცია (II თავი, „ტკბილის მომზადება") დუღილის დასაწყისს ეხება: ის ველურ მიკრობებს და ჟანგვის ფერმენტებს ზღუდავს. დუღილის შემდეგ SO₂-ს სხვა ამოცანა აქვს: ღვინო ჟანგბადისგან, ძმრის ბაქტერიებისგან, ბრეტანომიცესისგან და ზოგ შემთხვევაში არასასურველი მალოლაქტიკური დუღილისგან დაიცვას — თვეების და წლების განმავლობაში. ამ დროს ღვინოს SO₂ რამდენჯერმე ემატება: მალოლაქტიკური დუღილის შემდეგ (ან ალკოჰოლური დუღილის შემდეგ, თუ MLF არ გინდა), შენახვისას, გადაღებებზე და ჩამოსხმამდე.

მეღვინე SO₂-ს ამატებს და მერე ზომავს, მაგრამ რიცხვები თითქმის არასოდეს ემთხვევა: დამატებული 50 მგ/ლ-იდან თავისუფალი SO₂ შეიძლება 25–35 მგ/ლ-ით გაიზარდოს. მიზეზი ქიმიურია — SO₂-ის ნაწილი ღვინის ნაერთებს უერთდება.

SO₂-ის ფორმები

წყალში გახსნილი SO₂ სამი ფორმით არსებობს, რომელთა თანაფარდობა pH-ზეა დამოკიდებული:

$$SO_2 + H_2O \rightleftharpoons HSO_3^- + H^+ \quad (pK_{a1} \approx 1.81)$$
$$HSO_3^- \rightleftharpoons SO_3^{2-} + H^+ \quad (pK_{a2} \approx 7.2)$$

ღვინის pH-ზე (3–4) თავისუფალი SO₂-ის 94–99% ბისულფიტ-იონია (HSO₃⁻), 1–6% მოლეკულური SO₂, სულფიტ-იონი კი პრაქტიკულად არ არის. მიკრობებს მხოლოდ მოლეკულური SO₂ კლავს: ის ელექტრულად ნეიტრალურია და უჯრედის მემბრანაში აღწევს. ბისულფიტი კი ანტიოქსიდანტია და ფერმენტებს თრგუნავს.

$$SO_2^{\text{მოლ}} = \frac{SO_2^{\text{თავ}}}{1 + 10^{\,pH - pK_{a1}}}$$

pKa₁ = 1.81 წყლის მნიშვნელობაა 20 °C-ზე. ღვინოში სპირტი და იონური ძალა მას ოდნავ ზრდის (≈ 1.9–2.0), ამიტომ რეალური მოლეკულური წილი გამოთვლილზე ცოტა მეტია — გამოთვლა სიფრთხილის მხარეს ცდება.

შეკავშირებული SO₂

ბისულფიტ-იონი კარბონილურ ნაერთებს (ალდეჰიდებს, კეტონებს) უერთდება და ჰიდროქსისულფონატებს წარმოქმნის:

$$R{-}CHO + HSO_3^- \rightleftharpoons R{-}CH(OH){-}SO_3^-$$

ეს შექცევადი რეაქციაა, რომელსაც დისოციაციის მუდმივა ახასიათებს:

$$K_d = \frac{[\text{ნაერთი}]\,[HSO_3^-]}{[\text{კომპლექსი}]} \qquad SO_2^{\text{შეკ}} = C\cdot\frac{[HSO_3^-]}{K_d + [HSO_3^-]}$$

რაც უფრო მცირეა Kd, მით მტკიცედ ერთვის ნაერთი SO₂-ს.

ნაერთიტიპური შემცველობა ღვინოშიKd, მოლი/ლრამდენს აკავშირებს
აცეტალდეჰიდი10–80 მგ/ლ (დაჟანგულში მეტი)1.5·10⁻⁶თითქმის მთლიანად: 1 მგ → 1.45 მგ SO₂
პირუვატი (პიროყურძნის მჟავა)10–100 მგ/ლ3·10⁻⁴ნაწილობრივ
α-კეტოგლუტარატი20–150 მგ/ლ5·10⁻⁴ნაწილობრივ
ანთოციანები0 (თეთრი) – 500 მგ/ლ (ახალგაზრდა წითელი)≈ 3·10⁻⁵საგრძნობლად, ფერს ამკრთალებს
გლუკოზა1–100 გ/ლ0.6ცოტას, მაგრამ ტკბილ ღვინოში შესამჩნევად

აცეტალდეჰიდი მთავარი „მშთანთქმელია". მას საფუარი დუღილისას წარმოქმნის (განსაკუთრებით, როცა დუღილის დასაწყისში ტკბილს ბევრი SO₂ აქვს — საფუარი თავს იცავს და აცეტალდეჰიდს გამოყოფს), ღვინოში კი ის დაჟანგვისას ჩნდება. დაჟანგულ ღვინოს ამიტომ გაცილებით მეტი SO₂ სჭირდება: სანამ ყველა აცეტალდეჰიდი არ შეიკავშირება, თავისუფალი SO₂ თითქმის არ გაიზრდება. პირუვატი და α-კეტოგლუტარატი საფუვრის მეტაბოლიზმის პროდუქტებია; მალოლაქტიკური დუღილის შემდეგ ბაქტერიები მათ ნაწილს შლიან, ამიტომ MLF-ის შემდეგ SO₂ ნაკლებად ერთვის.

ანთოციანებთან SO₂-ის შეერთება წითელ ღვინოს ფერს უკარგავს (ბისულფიტი ანთოციანს უფერო ფორმად აქცევს). ეს შექცევადია: როცა SO₂ იხარჯება, ფერი ბრუნდება. ასაკთან ერთად ანთოციანები პოლიმერულ პიგმენტებად გარდაიქმნება, რომლებიც SO₂-ს აღარ უერთდება.

შეკავშირებული SO₂ თითქმის არ იცავს ღვინოს, მაგრამ ორ რამეს მნიშვნელობა აქვს: ის კანონიერ ზღვარში ითვლება (საერთო SO₂ = თავისუფალი + შეკავშირებული), და თავისუფალი SO₂-ის კლებისას მისი ნაწილი ისევ თავისუფლდება — წონასწორობა გადაინაცვლებს.

რამდენი SO₂ სჭირდება ღვინოს

სამიზნე მოლეკულური SO₂-ით განისაზღვრება: 0.8 მგ/ლ თეთრი და ვარდისფერი ღვინისთვის, 0.5–0.6 მგ/ლ წითელი და ქარვისფერისთვის (ფენოლები დამატებით იცავს). საჭირო თავისუფალი SO₂:

$$SO_2^{\text{თავ}} = SO_2^{\text{მოლ}}\cdot\left(1 + 10^{\,pH - 1.81}\right)$$

pH0.8 მგ/ლ მოლეკულურისთვის0.5 მგ/ლ მოლეკულურისთვის
3.013 მგ/ლ8 მგ/ლ
3.220 მგ/ლ13 მგ/ლ
3.432 მგ/ლ20 მგ/ლ
3.650 მგ/ლ31 მგ/ლ
3.879 მგ/ლ49 მგ/ლ

pH 3.7–3.8-ზე მაღალ ღვინოს SO₂-ით დაცვა პრაქტიკულად შეუძლებელია: საჭირო თავისუფალი SO₂ სუნში იგრძნობა, საერთო კი ზღვარს უახლოვდება. ასეთ ღვინოში ჯობს მჟავიანობის მომატება (II თავი, „მჟავები და pH"), სისუფთავე, დაბალი ტემპერატურა და სწრაფი ჩამოსხმა.

დამატებისას გაითვალისწინე, რომ დამატებულის ნაწილი შეიკავშირება. თუ ღვინოს უკვე აქვს საკმარისი თავისუფალი SO₂ (აცეტალდეჰიდი შეკავშირებულია), დამატებულის 10–30% ერთვის; თუ თავისუფალი SO₂ ნულთან ახლოსაა — ბევრად მეტი.

SO₂-ის კლება შენახვისას

თავისუფალი SO₂ შენახვისას თანდათან იკლებს, ძირითადად ჟანგბადის გამო. ჟანგბადი ღვინოში ფენოლებს ჟანგავს და წყალბადის ზეჟანგს წარმოქმნის; SO₂ ზეჟანგს და დაჟანგულ ფენოლებს (ქინონებს) აღადგენს და თავად სულფატად იქცევა. სტექიომეტრიულად ერთ მოლ ჟანგბადზე ორი მოლი SO₂ იხარჯება:

$$1\ \text{მგ}\ O_2 \;\rightarrow\; \approx 4\ \text{მგ}\ SO_2$$

ეს მაქსიმუმია; რეალურად ჟანგბადის ნაწილს ფენოლები და სხვა ნაერთები იღებს, ამიტომ ხარჯი ხშირად 2.5–4 მგ-ია. სულფატად ქცეული SO₂ ქრება როგორც თავისუფალი, ისე საერთო SO₂-დან.

ჟანგბადი ღვინოში ორი გზით ხვდება: მუდმივად (ჭურჭლის კედლებით, საცობით, ცარიელი სივრციდან) და ოპერაციებისას (გადაღება, გადატუმბვა, ფილტრაცია, ჩამოსხმა — თითოეულზე 0.5–6 მგ/ლ). ამიტომ თავისუფალი SO₂ ყოველი ოპერაციის წინ და შემდეგ უნდა გაიზომოს. დამატებით, შეკავშირებული SO₂-ის ნაწილიც ნელა თავისუფლდება და იხარჯება, ზოგი კი ღვინოს აორთქლებით ტოვებს (ღია ჭურჭელში).

კანონიერი ზღვრები და SO₂-ის ალტერნატივები

ევროკავშირში (რეგულაცია 2019/934) საერთო SO₂-ის ზღვარია: მშრალი წითელი ღვინო — 150 მგ/ლ, მშრალი თეთრი და ვარდისფერი — 200 მგ/ლ; 5 გ/ლ-ზე მეტი შაქრით — 200 და 250 მგ/ლ; ცალკეულ ტკბილ ღვინოებს მეტი ეძლევა. ბიო ღვინოებს უფრო მკაცრი ზღვარი აქვს. 10 მგ/ლ-ზე მეტი SO₂ ეტიკეტზე უნდა აღინიშნოს („შეიცავს სულფიტებს"), რადგან ზოგ ადამიანს (განსაკუთრებით ასთმიანებს) სულფიტებზე რეაქცია აქვს.

SO₂-ს სრულად ვერცერთი სხვა საშუალება ვერ ცვლის: ასკორბინის მჟავა ჟანგბადს სწრაფად იჭერს, მაგრამ SO₂-ის გარეშე პირიქით — დაჟანგვას აჩქარებს; ლიზოციმი რძემჟავა ბაქტერიებს თრგუნავს, მაგრამ საფუვრებს არა; ქიტოზანი ბრეტანომიცესის წინააღმდეგ გამოიყენება. SO₂-ის გარეშე ღვინის დაყენება შესაძლებელია, მაგრამ სრული სისუფთავე, დაბალი pH, ჟანგბადისგან დაცვა და დაბალი ტემპერატურა სჭირდება — ქვევრი, რომელიც ღვინოს მიწაში გრილად და ჭაჭის ფენოლებით დაცულად ინახავს, ამის კარგი მაგალითია.

როგორ გამოვიყენოთ ეს გვერდი

1. „თავისუფალი და შეკავშირებულის" რეჟიმში აირჩიე ღვინის ტიპი — აცეტალდეჰიდის, კეტომჟავების, ანთოციანების და შაქრის ტიპური რაოდენობები ავტომატურად ჩაიწერება (თუ ლაბორატორიული ანალიზი გაქვს, შენი რიცხვები ჩაწერე). თავისუფალი SO₂-ისა და pH-ის მიხედვით ნახავ საერთო და შეკავშირებულ SO₂-ს, მოლეკულურ SO₂-ს და იმას, რომელი ნაერთი აკავშირებს ყველაზე მეტს. გრაფიკზე ჩანს, როგორ იზრდება შეკავშირებული SO₂ თავისუფლის ზრდასთან ერთად.

2. „დამატების გამოთვლის" რეჟიმში შეიყვანე ახლანდელი თავისუფალი და საერთო SO₂, pH, სამიზნე მოლეკულური SO₂ და ღვინის მოცულობა. მიიღებ საჭირო თავისუფალ SO₂-ს, რამდენი უნდა დაემატოს (დაკავშირების გათვალისწინებით), მეტაბისულფიტის გრამებს ან SO₂-ის ხსნარის მილილიტრებს და საერთო SO₂-ს დამატების შემდეგ — კანონიერ ზღვართან შედარებით.

3. „კლების შენახვისას" რეჟიმში აირჩიე ჭურჭელი, შენახვის ხანგრძლივობა და გადაღებების რაოდენობა. გამოთვლა აჩვენებს, როდის დასჭირდება ღვინოს პირველი დამატება, რამდენჯერ და რამდენი SO₂ დაემატება სულ, და რამდენი იქნება საერთო SO₂ ბოლოს.

პრაქტიკული რჩევები

• SO₂ დაამატე ალკოჰოლური დუღილის დასრულებისთანავე, თუ მალოლაქტიკური დუღილი არ გინდა (თეთრი ღვინო), ან MLF-ის დასრულებისთანავე (წითელი, ქარვისფერი). დუღილის დასრულებასა და SO₂-ის დამატებას შორის პერიოდი ყველაზე სახიფათოა: CO₂ აღარ იცავს ღვინოს, SO₂ ჯერ არ არის.

• პირველ დამატებაზე ღვინო ბევრს აკავშირებს: დაამატე 40–60 მგ/ლ და 1–2 დღის შემდეგ გაზომე. შემდეგ დამატებებზე უკვე ნაკლები ერთვის.

• მეტაბისულფიტი წინასწარ გახსენი მცირე რაოდენობის ღვინოში ან წყალში და კარგად აურიე მთელ მოცულობაში — დიდ ჭურჭელში SO₂ თავისით არ ნაწილდება.

• შეამოწმე თავისუფალი SO₂ ყოველი გადაღების, გადატუმბვის ან ფილტრაციის წინ და შემდეგ, შენახვისას კი — 1–2 თვეში ერთხელ (მუხის კასრში — თვეში ერთხელ).

• ჩამოსხმამდე თავისუფალი SO₂ სამიზნის ზედა ზღვარზე მიიყვანე: ჩამოსხმისას ღვინო ჟანგბადს იღებს და ბოთლში SO₂ კიდევ იკლებს.

• თუ ღვინოს SO₂-ის ხსნარის სუნი („ასანთის" სუნი) ასდის, თავისუფალი SO₂ ზედმეტია. ნუღარ დაამატებ: შენახვისას თავისით იკლებს. გადაღება ჰაერთან კონტაქტით მას სწრაფად ამცირებს.

• აღნიშნე ყოველი დამატება ჟურნალში: თარიღი, დოზა, გაზომილი თავისუფალი და საერთო SO₂. ასე დაინახავ, რამდენ SO₂-ს „ჭამს" შენი ღვინო და ჭურჭელი.

1. ღვინოს 50 მგ/ლ SO₂ დაამატე, ორი დღის შემდეგ კი თავისუფალი SO₂ მხოლოდ 30 მგ/ლ-ით გაიზარდა. სად წავიდა დანარჩენი?

ბისულფიტი კარბონილურ ნაერთებს უერთდება. აცეტალდეჰიდი მას თითქმის მთლიანად იჭერს, კეტომჟავები — ნაწილობრივ. ეს შეკავშირებული SO₂ ღვინოს მიკრობებისგან თითქმის არ იცავს, მაგრამ კანონიერ ზღვარში ითვლება.

2. რატომ სჭირდება ღვინოს დაჟანგვის შემდეგ (როცა აცეტალდეჰიდი დაგროვდა) გაცილებით მეტი SO₂?

აცეტალდეჰიდის მოლეკულური მასაა 44, SO₂-ისა — 64; ისინი 1:1 ერთდებიან. სანამ ყველა აცეტალდეჰიდი არ შეიკავშირება, თავისუფალი SO₂ თითქმის არ გაიზრდება.

3. მუხის კასრში ღვინო თვეში ≈ 2.5 მგ/ლ ჟანგბადს იღებს. რამდენ SO₂-ს ხარჯავს ის თვეში?

1 მგ ჟანგბადი მაქსიმუმ ≈ 4 მგ SO₂-ს ჟანგავს. ამიტომ კასრში თავისუფალი SO₂ ყოველ 1–2 თვეში უნდა გაიზომოს და შეივსოს.