მეღვინეობის ლაბორატორია

თავი VI · თანამედროვე ტექნოლოგია და დავარგება

შუშხუნა ღვინო

შუშხუნა ღვინის ბუშტები დახურულ ჭურჭელში მეორადი დუღილის CO₂-ია. რამდენი შაქარია საჭირო სასურველი წნევისთვის, როგორ იცვლება წნევა ტემპერატურასთან ერთად, რამდენი დოზაჟის ლიქიორი დავამატოთ და როდის ჩამოვასხათ „პეტ-ნატი", რომ ბოთლმა გაუძლოს.

საბაზისო ღვინო და ტირაჟი

CO₂-ის გამოსავალი პრაქტიკაში ≈ 0.47 გ თითო გრამ საქაროზაზე (თეორიული 0.51), ალკოჰოლი +1% მოც. ≈ 17 გ/ლ საქაროზაზე. წნევა ჰენრის კანონით: გახსნილი CO₂ = k_H(T)·P, k_H ≈ 1.75·e^(−0.031(T−10)) გ/ლ·ბარი ღვინოში (ალკოჰოლი ხსნადობას ოდნავ ამცირებს), ცარიელ სივრცეში — იდეალური აირი. ცნობილი წესი: 24 გ/ლ საქაროზა ≈ 6 ბარი 10 °C-ზე. ევროკავშირი: შუშხუნა ღვინო ≥ 3 ბარი, ხარისხიანი შუშხუნა ≥ 3.5 ბარი, ნახევრად შუშხუნა (პეტიანი) 1–2.5 ბარი (20 °C-ზე).

წნევა—ბარი
წნევა 20 °C-ზე—ბარი
CO₂ სულ—გ/ლ
ალკოჰოლი—% მოც.

დოზაჟის ლიქიორი

დეგორჟაჟისას ბოთლიდან ≈ 10–25 მლ ღვინო ნალექთან ერთად იკარგება და დოზაჟის ლიქიორით (შაქარი ღვინოში, ჩვეულებრივ 500–750 გ/ლ) ივსება; დანარჩენი — იმავე ღვინით. ნარევის შაქარი: (V·S₀ + v·C)/(V + v). სტილის კატეგორიები ევროკავშირის რეგულაციით 2019/33. სტილის არჩევისას სამიზნე ველი ავტომატურად შეივსება კატეგორიის შუა მნიშვნელობით.

ლიქიორი ბოთლზე—მლ
შაქარი ბოთლში—გ/ლ
ლიქიორი სულ—ლიტრი
შაქარი სულ—

ანცესტრალური მეთოდი

პეტ-ნატი (pétillant naturel) ბოთლში ჩამოსხმული, დაუსრულებლად დუღილის ღვინოა — დუღილი ბოთლში სრულდება. ტკბილის შაქარი (გლუკოზა+ფრუქტოზა) CO₂-ს ≈ 0.46 გ/გ-ს იძლევა. კუთრი წონა მიახლოებით: SG ≈ 0.991 + 0.00039·შაქარი − 0.0012·(ალკოჰოლი − 11). ეს მიახლოებაა — ზუსტი შაქრისთვის გამოიყენე შაქრის ტესტი. შამპანურის ბოთლი ≈ 6–8 ბარ მუშა წნევას უძლებს, ჩვეულებრივი ღვინის ბოთლი — მხოლოდ ≈ 2–3 ბარს: ის შეიძლება აფეთქდეს! უსაფრთხოებისთვის ზღვარად აქ 5 და 2 ბარია აღებული (20 °C-ზე), რადგან ზაფხულში ბოთლი თბება.

შაქარი ჩამოსხმისას—გ/ლ
კუთრი წონა—
მგრძნობიარობა—
ბოთლი—

შუშხუნა ღვინო

შუშხუნა ღვინის ბუშტები ნახშირორჟანგია (CO₂), რომელიც ღვინოში წნევის ქვეშაა გახსნილი. ის ბუნებრივად დუღილით წარმოიქმნება: თუ ღვინო დახურულ ჭურჭელში დუღს, CO₂ ვერ გადის და ღვინოში იხსნება. ბოთლის გახსნისას წნევა ეცემა, გაჯერებული ხსნარი კი ბუშტებს გამოყოფს.

წარმოების მეთოდები

მეთოდიმეორადი დუღილითავისებურება
კლასიკური (traditionnelle, champenoise)ბოთლში, ტირაჟის ლიქიორითხანგრძლივი ნალექზე დავარგება, ავტოლიზის ტონები; შამპანი, კავა, ფრანჩაკორტა
ტრანსფერისბოთლში, შემდეგ ავზში გადატანა და ფილტრაციაკლასიკურის მსგავსი, ნაკლები შრომა
რეზერვუარული (შარმა)დახურულ ავზშისწრაფი, ხილოვანი; პროსეკო
ანცესტრალური (პეტ-ნატი)ბოთლში, პირველადი დუღილის დასრულებაერთი დუღილი, ხშირად ნალექით, ბუნებრივი სტილი
კარბონიზაციაარ არის — CO₂ ემატებაიაფი, უხეში ბუშტები

კლასიკური მეთოდი

1. საბაზისო ღვინო (კიუვე) — მჟავე, დაბალალკოჰოლიანი (10–11.5%) მშრალი ღვინო, ხშირად რამდენიმე ჯიშისა და წლის ნარევი. ყურძენი მთელი მტევნით, ნაზად იწნეხება (იხ. „წნეხვა").

2. ტირაჟი — ღვინოს ემატება ტირაჟის ლიქიორი (შაქარი, ჩვეულებრივ ≈ 24 გ/ლ), საფუარი და დამწმენდი საშუალება; ბოთლი კრონ-საცობით იხურება.

3. მეორადი დუღილი — ბოთლში, 10–12 °C-ზე, რამდენიმე კვირა. ალკოჰოლი ≈ 1.3–1.5%-ით, წნევა ≈ 6 ბარამდე იზრდება.

4. ნალექზე დავარგება — თვეები ან წლები (შამპანში არაწლიურისთვის მინიმუმ 15 თვე ბოთლში, მათ შორის 12 თვე ნალექზე). ავტოლიზი ღვინოს „ნამცხვრის" ტონებს, კრემისებრ ტექსტურას და წვრილ ბუშტებს აძლევს (იხ. „ნალექზე დავარგება").

5. რემიუაჟი — ბოთლი თანდათან ყირავდება და ტრიალდება, რომ ნალექი ყელში ჩავიდეს (ხელით „პიუპიტრებზე" ან ავტომატური „ჟიროპალეტით").

6. დეგორჟაჟი — ბოთლის ყელი იყინება, საცობი იხსნება, და წნევა გაყინულ ნალექს გარეთ ისვრის.

7. დოზაჟი — დაკარგული მოცულობა დოზაჟის ლიქიორით (შაქარი ღვინოში) ივსება, რომელიც ღვინის სტილს განსაზღვრავს; ბოთლი კორპით და მავთულის ბადით იხურება.

წნევა და ჰენრის კანონი

ტირაჟის შაქრიდან მიღებული CO₂-ის რაოდენობა (პრაქტიკაში ≈ 0.47 გ თითო გრამ საქაროზაზე):

$$m_{CO_2} \approx 0.47\,S_{tirage}.$$

CO₂ სითხესა და ბოთლის ცარიელ სივრცეს შორის ნაწილდება. სითხეში გახსნილი CO₂ ჰენრის კანონს ემორჩილება, $C = k_H(T)\,P$, ცარიელ სივრცეში კი იდეალური აირია:

$$P = \frac{m_{CO_2}}{k_H(T)\,V_l + V_h\,\dfrac{M_{CO_2}}{RT}}.$$

CO₂-ის ხსნადობა ($k_H$) ტემპერატურის ზრდასთან ერთად მკვეთრად იკლებს, ამიტომ იმავე ბოთლში წნევა 10 °C-ზე ≈ 6 ბარია, 20 °C-ზე — ≈ 8 ბარი. ცნობილი წესი: ≈ 4 გ/ლ შაქარი 10 °C-ზე ≈ 1 ბარს იძლევა.

ევროკავშირის კლასიფიკაციით (20 °C-ზე): შუშხუნა ღვინო ≥ 3 ბარი, ხარისხიანი შუშხუნა ღვინო ≥ 3.5 ბარი, ნახევრად შუშხუნა (პეტიანი) 1–2.5 ბარი.

დოზაჟი და სტილი

სტილიშაქარი, გ/ლ
Brut Nature< 3, დოზაჟის გარეშე
Extra Brut0–6
Brut< 12
Extra Dry12–17
Sec (Dry)17–32
Demi-Sec32–50
Doux> 50

მჟავე ღვინოში შაქარი ნაკლებად იგრძნობა, ამიტომ მაღალმჟავიანი საბაზისო ღვინო ხშირად Brut-ს მცირე დოზაჟით საჭიროებს.

პეტ-ნატი

ანცესტრალური მეთოდი ყველაზე ძველია: ღვინო ბოთლში დუღილის დასრულებამდე ისხმება და დუღილი ბოთლში სრულდება. მთავარი სირთულე ჩამოსხმის მომენტია: ბოთლში დარჩენილი ყოველი ≈ 4 გ/ლ შაქარი ≈ 1 ბარს იძლევა. ზედმეტად ადრე ჩამოსხმული ღვინო ბოთლს აფეთქებს, ზედმეტად გვიან — თითქმის არ შუშხუნებს. ამიტომ შაქარი ზუსტად უნდა გაიზომოს და მხოლოდ სქელკედლიანი შამპანურის ბოთლი გამოიყენოს.

საქართველოში შუშხუნა ღვინის ტრადიცია იმერეთს უკავშირდება (ციცქა, ცოლიკოური, კრახუნა); ბოლო წლებში ბევრი ქართველი მეღვინე პეტ-ნატსაც აყენებს.

წყაროები

P. Ribéreau-Gayon et al., „Handbook of Enology", ტ. 2 (შუშხუნა ღვინოები); G. Liger-Belair, „Uncorked: The Science of Champagne" და CO₂-ის ხსნადობის კვლევები შამპანში; ევროკავშირის რეგულაციები 2019/33 და 1308/2013 (კატეგორიები და წნევის ზღვრები); Comité Champagne. მოდელის კოეფიციენტები მიახლოებითია.

როგორ გამოვიყენოთ ეს გვერდი

1. „ტირაჟისა და წნევის" რეჟიმში შეიყვანე ტირაჟის შაქარი, საბაზისო ღვინის ალკოჰოლი, უკვე გახსნილი CO₂, ტემპერატურა და ბოთლის ზომა. ნახავ წნევას ამ ტემპერატურაზე და 20 °C-ზე, CO₂-ის საერთო რაოდენობას და საბოლოო ალკოჰოლს. გრაფიკი აჩვენებს, როგორ იზრდება წნევა ტემპერატურასთან ერთად.

2. „დოზაჟის" რეჟიმში აირჩიე სტილი ან შეიყვანე სამიზნე შაქარი, ნარჩენი შაქარი დეგორჟაჟის შემდეგ, ლიქიორის კონცენტრაცია, ბოთლის ზომა და რაოდენობა. ნახავ, რამდენი მლ ლიქიორი უნდა დაამატო თითო ბოთლს და რამდენი ლიქიორი და შაქარი დაგჭირდება სულ.

3. „პეტ-ნატის" რეჟიმში შეიყვანე სასურველი წნევა, ნარჩენი შაქარი, ალკოჰოლი და ბოთლის ტიპი. ნახავ, რამდენი შაქარი უნდა იყოს ღვინოში ჩამოსხმისას, რა კუთრი წონა შეესაბამება მას და რამდენად მგრძნობიარეა წნევა შაქრის ცდომილების მიმართ.

პრაქტიკული რჩევები

• მეორადი დუღილისთვის გამოიყენე შუშხუნა ღვინის საფუარი (ალკოჰოლისა და წნევისადმი გამძლე), რომელიც წინასწარ ღვინოსთან შეაჩვიე.

• ტირაჟისთვის და პეტ-ნატისთვის მხოლოდ შუშხუნა ღვინის ბოთლი გამოიყენე. ჩვეულებრივი ღვინის ბოთლი შეიძლება აფეთქდეს.

• პეტ-ნატის ჩამოსხმამდე შაქარი გაზომე (არა მარტო არეომეტრით, რომელსაც ალკოჰოლი აცდენს), რამდენიმე ბოთლი საკონტროლოდ პლასტმასის ბოთლში ჩაასხი — მის სიმაგრეს ხელით იგრძნობ.

• ბოთლები ჰორიზონტალურად, 10–14 °C-ზე შეინახე, მზისგან და სითბოსგან შორს.

• გახსნამდე ბოთლი 6–8 °C-მდე გააცივე, საცობი ხელით დაიჭირე და ბოთლი სახისკენ არასოდეს მიმართო.

მოდელის კოეფიციენტები მიახლოებითია. ზუსტი წნევის გასაზომად არსებობს აფრომეტრი — მანომეტრი, რომელიც ბოთლის საცობში ერჭობა.

1. რატომ არის ცივი შამპანური უფრო უსაფრთხო გასახსნელად, ვიდრე თბილი?

CO₂-ის ხსნადობა ტემპერატურის ზრდასთან ერთად იკლებს. იგივე ბოთლი 6 ბარს 10 °C-ზე ≈ 8 ბარს აღწევს 20 °C-ზე — სწორედ ამიტომ ამოფრინდება საცობი თბილ ბოთლში.

2. რას ნიშნავს Brut Nature?

ევროკავშირის კლასიფიკაციით Brut Nature-ს დოზაჟი არ ემატება და ნარჩენი შაქარი 3 გ/ლ-ზე ნაკლებია. Brut — 12 გ/ლ-მდე, Demi-Sec — 32–50 გ/ლ.

3. რატომ არ შეიძლება პეტ-ნატის ჩვეულებრივ ღვინის ბოთლში ჩამოსხმა?

ყოველი 4 გ/ლ დარჩენილი შაქარი 10 °C-ზე ≈ 1 ბარს ქმნის. ჩვეულებრივი ბოთლი ამას ვერ უძლებს და აფეთქების საშიშროება რეალურია. პეტ-ნატისთვის სქელკედლიანი შამპანურის ბოთლი და კრონ-საცობი გამოიყენება.