თავი VIII · ისტორია და კულტურა
საქართველოს ყველა კუთხეს ღვინის საკუთარი ტრადიცია აქვს: კახეთის ჭაჭაზე დაყენებული ქარვისფერი ღვინო, იმერეთის ზომიერი წესი, რაჭის ბუნებრივად ნახევრადტკბილი ღვინოები, სამეგრელოსა და გურიის მაღლარი ვაზი. ღვინო ქართული სუფრის, ეკლესიისა და კალენდრის ნაწილია, ქვევრის მეთოდი კი UNESCO-ს არამატერიალური მემკვიდრეობის სიაშია.
რუკა სქემატურია (კუთხეების ცენტრები გეოგრაფიული კოორდინატებით). ჯიშები — ყველაზე დამახასიათებელი, არა სრული სია; წარმოშობის დაცული აღნიშვნების სრული სია და მოთხოვნები იხ. გვერდზე „წარმოშობის დაცული აღნიშვნები". კუთხეების ტრადიციები ერთმანეთში გადადის და ოჯახიდან ოჯახში განსხვავდება.
ძველი ქართული თვეების სახელები ბუნებისა და საეკლესიო კალენდრის მიხედვით: თიბათვე (ივნისი — თიბვა), მკათათვე (ივლისი — მკა), მარიამობისთვე (აგვისტო), ენკენისთვე (სექტემბერი), ღვინობისთვე (ოქტომბერი), გიორგობისთვე (ნოემბერი), ქრისტეშობისთვე (დეკემბერი). სამუშაოების თარიღები აღმოსავლეთ საქართველოს ტიპურ წელს შეესაბამება; დასავლეთში და მთაში ისინი ცოტათი იწევს.
გაანგარიშება ზომიერი მოხმარების ორიენტირს ეყრდნობა (≈ 1 ჭიქა საათში); მასპინძლისთვის 10–15% მარაგია დამატებული. ჯანმრთელობის ორგანიზაციები ალკოჰოლის ზომიერ მოხმარებას ურჩევენ; 150 მლ ღვინო 12.5%-ით ≈ 15 გ ალკოჰოლია. მძღოლი და ორსული ქალი ალკოჰოლს არ უნდა სვამდნენ. ქართული სუფრის ტრადიცია სადღეგრძელოების რიგს და თამადის როლს ეფუძნება და არა დიდი რაოდენობით სმას.
ქართული მეღვინეობის საფუძველი ყველგან ერთია — დუღილი და დაყოვნება მიწაში ჩაფლულ ქვევრში. მაგრამ კლიმატი, ჯიშები და ისტორია კუთხეებს შორის განსხვავებულ წესებს ქმნიდა. ზოგადად, აღმოსავლეთ საქართველო (კახეთი, ქართლი) მშრალი, ცხელი ზაფხულით და მწიფე, შედარებით დაბალმჟავიანი ყურძნით გამოირჩევა, რაც ჭაჭასთან ხანგრძლივ კონტაქტს და ტანინიან ღვინოს „იტანს". დასავლეთ საქართველო (იმერეთი, რაჭა-ლეჩხუმი, სამეგრელო, გურია, აჭარა) ნოტიო, სუბტროპიკული ან მთის კლიმატითაა, ყურძენი უფრო მჟავეა, ღვინო კი — მსუბუქი და ახალი.
| კუთხე | წესი | დამახასიათებელი ჯიშები |
|---|---|---|
| კახეთი | მთელი ჭაჭა, ხშირად კლერტით, 5–6 თვე | რქაწითელი, კახური მწვანე, ქისი, ხიხვი, საფერავი |
| ქართლი | ჭაჭის ≈ მესამედი კლერტით; შუშხუნა | ჩინური, გორული მწვანე, თავკვერი, შავკაპიტო |
| იმერეთი | ჭაჭის ≈ მეათედი, კლერტის გარეშე | ციცქა, ცოლიკოური, კრახუნა, ოცხანური საფერე |
| რაჭა-ლეჩხუმი | ბუნებრივად ნახევრადტკბილი | ალექსანდროული, მუჯურეთული, ცოლიკოური, უსახელოური |
| სამეგრელო, გურია, აჭარა | მაღლარი ვაზი | ოჯალეში, ჩხავერი, ჯანი, ალადასტური |
| მესხეთი | ტერასული, მაღალმთის | მესხური მწვანე, მესხური შავი |
რაჭა-ლეჩხუმში ყურძენი გვიან, მაღალი შაქრით იკრიფება და ცივ მარნებში დუღს. დაბალ ტემპერატურაზე საფუარი შაქარს ბოლომდე ვერ ადუღებს და ღვინო ბუნებრივად ნახევრადტკბილი რჩება — ასე წარმოიშვა ხვანჭკარა და ტვიში. სამეგრელოსა და გურიაში ვაზს ტრადიციულად ხეებზე უშვებდნენ (მაღლარი): ნოტიო კლიმატში ასე ის უკეთ ნიავდება და ნაკლებად ავადდება. ქვევრს დასავლეთ საქართველოში ჭურს უწოდებენ.
მარანი ოჯახის უმნიშვნელოვანესი სათავსო იყო: აქ ინახებოდა ღვინო, აქ იმართებოდა სუფრა და ლოცვა. ქვევრის თავს მარანში ხშირად ჯვარი ან სიმბოლო ამკობდა, ქვევრს კი სახელს არქმევდნენ. 2013 წლის დეკემბერში „ქართული ტრადიციული ქვევრის ღვინის დაყენების უძველესი მეთოდი" UNESCO-ს კაცობრიობის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის წარმომადგენლობით სიაში შევიდა. ნომინაცია ხაზს უსვამს, რომ ცოდნა — ქვევრის დამზადებიდან ღვინის დაყენებამდე — ოჯახში, მეზობლებს და თაობებს შორის გადაეცემა და ქართული იდენტობის ნაწილია.
ტრადიციით, წმინდა ნინომ ქართლში ქრისტიანობა ვაზის ლერწისგან შეკრული, საკუთარი თმით შეკრული ჯვრით იქადაგა — ვაზის ჯვარი ქართული ეკლესიის სიმბოლოა. ღვინო ზიარების ღვინოა, მონასტრებს კი საკუთარი ვენახები და მარნები ჰქონდათ. კახეთში, ალავერდის მონასტერში, ღვინის დაყენების ტრადიცია, მონასტრის გადმოცემით, XI საუკუნიდან გრძელდება. სექტემბერში იმართება ალავერდობა — ძველი სახალხო დღესასწაული რთველის დასაწყისში.
ქართული სუფრა ღვინის კულტურის გულია. მას თამადა უძღვება — სადღეგრძელოების „წინამძღოლი", რომელიც სადღეგრძელოების რიგსა და ტემპს განსაზღვრავს. სადღეგრძელოები ფიქსირებული არ არის, მაგრამ ტიპური რიგი ასეთია:
1. ღმერთი, მშვიდობა.
2. შეკრების მიზეზი — მასპინძელი, სტუმარი, დღესასწაული.
3. გარდაცვლილები — ჩვეულებრივ წყნარად, დგომით.
4. მშობლები, დედები, ქალები.
5. ბავშვები, მომავალი.
6. სამშობლო — საქართველო.
7. მეგობრობა, სიყვარული, ერთმანეთი.
თამადის სადღეგრძელოს „ალავერდით" სხვა სტუმარი აგრძელებს. სუფრას ჰყავს თავისი სასმისები: ყანწი (ჯიხვის ან ხარის რქა), აზარფეშა (ვერცხლის სახელურიანი ჯამი), ფიალა, თიხის ჯამი. სუფრის ღირებულება საუბარშია, სიმღერასა და ერთმანეთის პატივისცემაში — და არა ღვინის რაოდენობაში.
რთველი — ყურძნის კრეფა და ღვინის დაყენება — წლის მთავარი შრომაა და დღესასწაულიც. ძველ ქართულ კალენდარში თვეების სახელები შრომასა და საეკლესიო დღესასწაულებს უკავშირდება: თიბათვე (ივნისი), მკათათვე (ივლისი), მარიამობისთვე (აგვისტო), ენკენისთვე (სექტემბერი), ღვინობისთვე (ოქტომბერი), გიორგობისთვე (ნოემბერი), ქრისტეშობისთვე (დეკემბერი).
UNESCO, „Ancient Georgian traditional Qvevri wine-making method" (ნომინაციის ფაილი 00870, 2013); ღვინის ეროვნული სააგენტოს მასალები; საქართველოს ეროვნული მუზეუმი; ქართული ეთნოგრაფიული ლიტერატურა მევენახეობასა და მეღვინეობაზე. ჯიშების სიები ყველაზე დამახასიათებელ ჯიშებს მოიცავს; ტრადიციები სოფლიდან სოფლამდე განსხვავდება.
1. „კუთხეების" რეჟიმში აირჩიე კუთხე სიიდან ან დააჭირე წერტილს სქემატურ რუკაზე. ბარათები აჩვენებს მხარეს (აღმოსავლეთი, დასავლეთი, სამხრეთი), ტრადიციულ წესს, დამახასიათებელ ჯიშებს და ღვინის ხასიათს. ფერები: ნარინჯისფერი — აღმოსავლეთი, მწვანე — დასავლეთი, ნაცრისფერი — სამხრეთი.
2. „ვაზის კალენდრის" რეჟიმში აირჩიე თვე ან დააჭირე სექტორს. ნახავ თვის ძველ ქართულ სახელს, ვენახისა და მარნის სამუშაოებს, დღესასწაულებს და წლის განმავლობაში სამუშაოს დატვირთვას.
3. „სუფრის დაგეგმვის" რეჟიმში შეიყვანე სტუმრების რაოდენობა, ხანგრძლივობა, ღვინის მსმელების წილი, ზომიერი ტემპი და ჭიქის მოცულობა. ნახავ, რამდენი ღვინო და ბოთლი დაგჭირდება მცირე მარაგით.
• სუფრისთვის ღვინო წინასწარ გასინჯე და მიწოდების ტემპერატურა გაითვალისწინე: თეთრი და ქარვისფერი — 10–14 °C, წითელი — 16–18 °C.
• სუფრაზე ყოველთვის იყოს წყალი და საკმარისი საჭმელი.
• კარგი თამადა სადღეგრძელოებს შორის დროს და ტემპს ზომიერად აწყობს; ის სმას არავის აიძულებს.
• რთველზე მასპინძლობისას სტუმრებს აჩვენე ქვევრი და მარანი — ეს UNESCO-ს მიერ აღიარებული ცოცხალი მემკვიდრეობაა.
1. რატომ რჩება რაჭული ხვანჭკარა ბუნებრივად ნახევრადტკბილი?
ალექსანდროული და მუჯურეთული მაღალი შაქრით იკრიფება. ცივ შემოდგომაზე, დაბალ ტემპერატურაზე, საფუარი მთელ შაქარს ვერ ადუღებს და ღვინოში ბუნებრივი სიტკბო რჩება. დღეს ამას ხშირად გაცივებითა და ფილტრაციით აკონტროლებენ.
2. რას ნიშნავს „მაღლარი"?
სამეგრელოში, გურიასა და აფხაზეთში ვაზს ტრადიციულად ხეებზე უშვებდნენ. ნოტიო კლიმატში ასე ვაზი უკეთ ნიავდება და სოკოვანი დაავადებებისგან ნაკლებად ზიანდება.
3. ძველ ქართულ კალენდარში რომელ თვეს ჰქვია ღვინობისთვე?
ღვინობისთვე ოქტომბერია — რთველისა და ღვინის დაყენების თვე. სექტემბერი ენკენისთვეა, ნოემბერი — გიორგობისთვე.