მეღვინეობის ლაბორატორია
ძმრის წარმოება / მჟავიანობა და საწყისი მასალა

თავი X · ძმრის წარმოება

მჟავიანობა და საწყისი მასალა

კარგი ძმარი კარგი ღვინიდან იწყება — სუფთა, დაუავადებელი, ზომიერი ალკოჰოლით და SO₂-ის გარეშე. ამ გვერდზე სამი პრაქტიკული გაანგარიშებაა: როგორ მოვამზადოთ ღვინო აცეტიფიკაციისთვის, როგორ გავზომოთ ძმრის მჟავიანობა ტიტრაციით და როგორ გავაზავოთ ან შევურიოთ ძმარი სასურველ სიმაგრემდე.

ღვინო

ნარევი = ღვინო + წყალი + ცოცხალი (დაუპასტერიზებელი) ძმარი. ალკოჰოლი ზედაპირული მეთოდისთვის ჩვეულებრივ 5–8%-ია, სიღრმულისთვის 8–12%. ღვინის საკუთარი მჟავები ძმარმჟავის ექვივალენტში გადაიყვანება (× 60/75). მოსალოდნელი მჟავიანობა ≈ საწყისი + ალკოჰოლი × 1.03 × 0.92. თავისუფალი SO₂ ძმარმჟავა ბაქტერიებს თრგუნავს — ნარევში ის მინიმალური უნდა იყოს (ორიენტირი ≤ 10 მგ/ლ, საილუსტრაციო); გოგირდიანი ღვინის SO₂ აერაციით ან დროით მცირდება.

წყალი—ლ
ცოცხალი ძმარი—ლ
ნარევი—ლ
მოსალოდნელი მჟავიანობა—%

ტიტრაცია

მჟავიანობა (გ/100 მლ, ძმარმჟავაზე) = V·N·60.05 / (Vs·10). ძმარი ძლიერია: სინჯად ჩვეულებრივ 2–5 მლ იღებენ, 50 მლ წყლით აზავებენ და 0.5 ან 1 N NaOH-ით pH 8.2-მდე (ფენოლფტალეინი) ტიტრავენ. „გრეინი" ამერიკული ერთეულია: 10 გრეინი = 1%. ღვინის ძმრის საერთო მჟავიანობა ღვინის არააქროლად მჟავებსაც შეიცავს (≈ 0.4–0.6%).

მჟავიანობა—%
გ/ლ—გ/ლ
გრეინი—გრეინი
მოლარობა—მოლ/ლ

ძმარი

შერევის წესი (პირსონის კვადრატი): V₂ = V₁·(A₁ − A)/(A − A₂). სასურველი მჟავიანობა ორ კომპონენტს შორის უნდა იყოს. მოცულობების შეკუმშვა უგულებელყოფილია (< 0.5%). Codex-ის სტანდარტით ღვინის ძმრის მჟავიანობა ≥ 6% (60 გ/ლ), სხვა ძმრისა — ≥ 5%; გაზავებისას ეს მინიმუმი გაითვალისწინე.

დასამატებელი—ლ
საბოლოო მოცულობა—ლ
ბოთლი (0.5 ლ)—
შემოწმება—

რა ღვინო ვარგა ძმრისთვის

ძმარი ღვინის ხარისხს ვერ გააუმჯობესებს: დეფექტური (მაგ. ობიანი, გოგირდწყალბადიანი ან ბრეტანომიცესიანი) ღვინის სუნი ძმარშიც გადადის. თუმცა ღვინო, რომელსაც უკვე აქვს მომატებული აქროლადი მჟავიანობა, ძმრისთვის სრულიად გამოსადეგია. საწყისი მასალის მთავარი მოთხოვნები:

1. ალკოჰოლი — ზედაპირული მეთოდისთვის 5–8%, სიღრმულისთვის 8–12%. ძლიერი ღვინო ბაქტერიებს თრგუნავს, ამიტომ მას წყლით აზავებენ.
2. SO₂ — თავისუფალი SO₂ ძმარმჟავა ბაქტერიებს თრგუნავს. ძმრისთვის განკუთვნილი ღვინო არ უნდა გოგირდდებოდეს; გოგირდიან ღვინოში SO₂ აერაციით, დროით ან გაზავებით მცირდება.
3. კონსერვანტები — სორბატი, დიმეთილდიკარბონატი და მსგავსი დანამატები არ უნდა იყოს.
4. საკვები ნივთიერებები — ბაქტერიებს აზოტი და ვიტამინები სჭირდება. ღვინოში ისინი ჩვეულებრივ საკმარისია, მაგრამ ძლიერი გაზავებისას პროცესი შეიძლება შენელდეს.
5. სიწმინდე — მღვრიე, პექტინიანი ღვინო ნელა ძმარდება და მღვრიე ძმარს იძლევა; დაწმენდა წინასწარ ჯობს.

ხილის ღვინიდან (IX თავი) ხილის ძმარი მზადდება — მაგალითად, ვაშლის ძმარი ვაშლის ღვინიდან.

საწყისი ნარევი

ახალ ღვინოს ცოცხალ, დაუპასტერიზებელ ძმარს უმატებენ — ჩვეულებრივ 10–25%-ს. ეს ორ რამეს აკეთებს: შეჰყავს აქტიური ბაქტერიები და ნარევის მჟავიანობას თავიდანვე 1–2%-მდე ზრდის, რაც სხვა მიკროორგანიზმებს (საფუარის აფსკი, რძემჟავა ბაქტერიები) თრგუნავს. დაპასტერიზებული მაღაზიის ძმარი ინოკულუმად არ ვარგა — მასში ბაქტერიები მკვდარია.

ნარევის შემადგენლობა მასის ბალანსით ითვლება. თუ ღვინის მოცულობაა $V_w$, ალკოჰოლი $a$, სასურველი ალკოჰოლი ნარევში $a_t$ და ცოცხალი ძმრის წილი $f$, მაშინ:

$$V_{mix} = \frac{a\cdot V_w}{a_t},\qquad V_{inoc} = f\cdot V_{mix},\qquad V_{water} = V_{mix} - V_w - V_{inoc}$$

ღვინის საკუთარი (არააქროლადი) მჟავებიც მჟავიანობის ნაწილია; ძმარმჟავაზე გადასაყვანად ღვინის მჟავაზე გამოხატული მჟავიანობა 60/75-ზე მრავლდება. მოსალოდნელი საბოლოო მჟავიანობა:

$$A \approx A_0 + a_{mix}\cdot 1.03\cdot\eta$$

სადაც η ≈ 0.9 — პრაქტიკული გამოსავალი.

მჟავიანობის გაზომვა

ძმრის საერთო მჟავიანობა ტიტრაციით იზომება და ძმარმჟავაზე, გ/100 მლ-ში (ანუ %-ში) გამოიხატება:

$$A\ [\%] = \frac{V_{NaOH}\cdot N\cdot 60.05}{V_s\cdot 10}$$

ძმარი ძლიერია, ამიტომ სინჯად 2–5 მლ-ს იღებენ, წყლით აზავებენ და 0.5 ან 1 N NaOH-ით pH 8.2-მდე ტიტრავენ. OIV-ის მეთოდები ძმრისთვის ასხვავებს:

• საერთო მჟავიანობას — ყველა ტიტრული მჟავა;
• ფიქსირებულ მჟავიანობას — აორთქლების შემდეგ დარჩენილი მჟავები (ღვინის, ვაშლის და სხვ.);
• აქროლად მჟავიანობას — მათ სხვაობას, ძირითადად ძმარმჟავას.

ამერიკულ პრაქტიკაში მჟავიანობას „გრეინებში" გამოხატავენ: 10 გრეინი = 1%, ანუ 50-გრეინიანი ძმარი 5%-იანია.

ძმრის pH ძმარმჟავის სუსტი დისოციაციის გამო მჟავიანობაზე ნაკლებად იცვლება. სუსტი მჟავისთვის:

$$\mathrm{pH} \approx \tfrac{1}{2}\left(pK_a - \log C\right),\qquad pK_a = 4.76$$

5%-იანი ძმრისთვის (C ≈ 0.83 მოლ/ლ) pH ≈ 2.4.

გაზავება და შერევა

გაზავებისას მჟავის რაოდენობა არ იცვლება, ამიტომ ორი კომპონენტის შერევა „პირსონის კვადრატით" ითვლება:

$$V_2 = V_1\cdot\frac{A_1 - A}{A - A_2}$$

სადაც $A_1$ და $A_2$ — კომპონენტების მჟავიანობა, A — სასურველი. წყლით გაზავებისას $A_2 = 0$. გაზავებისთვის სასმელი ხარისხის, ქლორის გარეშე წყალი გამოიყენება.

Codex Alimentarius-ის სტანდარტით ღვინის ძმრის საერთო მჟავიანობა არანაკლებ 60 გ/ლ-ია, სხვა ძმრისა — არანაკლებ 50 გ/ლ (ძმარმჟავაზე). ამიტომ „ღვინის ძმრის" სახელით გასაყიდ ძმარს 6%-ზე ქვევით არ აზავებენ (დაწვრილებით — „ძმრის ხარისხი და კანონი").

წყაროები

Codex Alimentarius, Regional Standard for Vinegar (CODEX STAN 162-1987); OIV, Resolution OIV-ECO 401-2012 „Wine vinegar"; OIV, Compendium of International Methods of Analysis for Vinegars (OIV-MA-VI-01, საერთო მჟავიანობა; ფიქსირებული და აქროლადი მჟავიანობა); S. Tesfaye et al., Wine vinegar: technology, authenticity and quality evaluation (Trends Food Sci. Technol., 2002); L. Solieri, P. Giudici (eds.), Vinegars of the World (Springer, 2009). SO₂-ის ორიენტირი (≤ 10 მგ/ლ ნარევში) საილუსტრაციოა.

როგორ გამოვიყენოთ ეს გვერდი

1. „საწყისი მასალის" რეჟიმში შეიყვანე ღვინის მოცულობა, ალკოჰოლი, მჟავიანობა და თავისუფალი SO₂, სასურველი ალკოჰოლი ნარევში, ცოცხალი ძმრის წილი და მისი მჟავიანობა: მიიღებ წყლისა და ცოცხალი ძმრის რაოდენობას, ნარევის მოცულობას და მოსალოდნელ მჟავიანობას.

2. „ტიტრაციის" რეჟიმში შეიყვანე NaOH-ის ხარჯი, ნორმალობა და სინჯის მოცულობა: მიიღებ მჟავიანობას %-ში, გ/ლ-ში, გრეინებში და მოლარობას. დიაგრამაზე შენი ძმარი Codex-ის მინიმუმებსა და სიღრმული ძმრის ტიპურ მჟავიანობას ედარება.

3. „გაზავებისა და შერევის" რეჟიმში შეიყვანე ძმრის მოცულობა და მჟავიანობა, მეორე კომპონენტის მჟავიანობა (წყლისთვის 0) და სასურველი მჟავიანობა: მიიღებ დასამატებელ რაოდენობას და საბოლოო მოცულობას.

მაგალითები

• 20 ლ 12%-იანი ღვინო → 7% ნარევში, 20% ცოცხალი 6%-იანი ძმარი: ~7.4 ლ წყალი, ~6.9 ლ ძმარი, ~34 ლ ნარევი; მოსალოდნელი მჟავიანობა ~8%.

• 5 მლ ძმარი, 8.5 მლ 0.5 N NaOH → 5.1% (51 გ/ლ, 51 გრეინი).

• 10 ლ 9%-იანი ძმარი → 6%: 5 ლ წყალი; ან 15 ლ 4%-იანი ძმარი.

პრაქტიკული რჩევები

• ინოკულუმად მხოლოდ ცოცხალი, დაუპასტერიზებელი ძმარი გამოიყენე (ან სხვისი მარნის „დედა").

• გოგირდიანი ღვინო რამდენიმე დღით ღია, ფართო ჭურჭელში დატოვე ან რამდენჯერმე გადაასხი — SO₂ შემცირდება.

• ტიტრაციის წინ ძმრის სინჯი წყლით 10-ჯერ მაინც გააზავე — ფერცვლა უკეთ ჩანს.

• მჟავიანობა ყოველ კვირას გაზომე: როცა ის აღარ იზრდება, ალკოჰოლი ამოწურულია — ძმარი გადაიღე.

1. რატომ არ ვარგა ძლიერ გოგირდიანი ღვინო ძმრისთვის?

SO₂ ანტიმიკრობული ნივთიერებაა და ბაქტერიებზეც მოქმედებს. ძმრისთვის განკუთვნილი ღვინო ან არ უნდა იყოს გოგირდიანი, ან SO₂ წინასწარ აერაციით უნდა შემცირდეს.

2. 5 მლ ძმრის ტიტრაციას 7 მლ 0.5 N NaOH დასჭირდა. რამდენია მჟავიანობა?

7 · 0.5 · 60.05 / (5 · 10) = 4.2 გ/100 მლ, ანუ 4.2% ძმარმჟავაზე (42 გრეინი).

3. რამდენი წყალი უნდა დაემატოს 10 ლ 9%-იან ძმარს, რომ 6%-იანი გახდეს?

მჟავის რაოდენობა არ იცვლება: 10 · 9 = V · 6, V = 15 ლ. ანუ 5 ლ წყალი.