თავი X · ძმრის წარმოება
ძმრის დამზადების სამი ძირითადი გზა არსებობს. ორლეანის (ზედაპირული) მეთოდი ნელია — კვირები და თვეები — და ბაქტერიები ჟანგბადს მხოლოდ სითხის ზედაპირიდან იღებს. ჩამომდინარე გენერატორი სითხეს წიფლის ბურბუშელაზე ატარებს და ზედაპირს ათასჯერ ზრდის. სიღრმული აცეტატორი ჰაერს პირდაპირ სითხეში ფანტავს და ძმარს დღე-ღამეში ამზადებს.
საილუსტრაციო მოდელი: ზედაპირული აფსკი დღეში ~240 გ ძმარმჟავას ამზადებს სითხის ყოველ მ² ზედაპირზე 28 °C-ზე (ტემპერატურის ფაქტორით). კლასიკური ორლეანის კასრი (225 ლ) ~⅔-მდეა სავსე, გვერდზე დევს და ზედაპირი ~0.5 მ²-ია; ყოველკვირეულად ძმრის ნაწილს იღებენ და იმავე რაოდენობის ღვინოს უმატებენ, ისე რომ „დედა" არ დაზიანდეს. ჰაერი კასრს ზედა ხვრელებით მიეწოდება.
ნახევრად უწყვეტი ციკლი: როცა ალკოჰოლი ~0.2–0.3%-მდე ეცემა, ძმრის ნაწილს (ჩვეულებრივ 40–50%) იღებენ და ახალ ღვინოს უმატებენ. ციკლის ხანგრძლივობა წინა გვერდის სიღრმული მეთოდის მოდელით ითვლება (საილუსტრაციო). ჰაერის ხარჯი — პიკურ სიჩქარეზე ჟანგბადის მოთხოვნიდან და მისი ათვისების ხარისხიდან; გაგრილება — რეაქციის სითბოდან (~493 კჯ/მოლი). აერაციის შეწყვეტა მაღალმჟავიან კულტურას კლავს.
ერთი და იგივე საწყისი მასალა სამი მეთოდით (წინა გვერდის საილუსტრაციო კინეტიკით). არომატის შეფასება ლიტერატურის ზოგად დასკვნებს ეყრდნობა: ნელი ზედაპირული და ხის ჭურჭელში დამზადებული ძმარი უფრო რთული არომატისაა (ეთილაცეტატი, აცეტოინი, ხის ნაერთები), სწრაფი სიღრმული — უფრო „სუფთა" და ნეიტრალური.
ძმარმჟავა ბაქტერიებს ეთანოლის დასაჟანგად ჟანგბადი სჭირდება, ჟანგბადი კი წყალში ცუდად იხსნება: 30 °C-ზე ჰაერთან წონასწორობაში მხოლოდ ~7 მგ/ლ. 8%-იანი ღვინის გაძმარებას კი ~44 გ/ლ ჟანგბადი სჭირდება — ათასობით ჯერ მეტი, ვიდრე სითხეში შეიძლება იყოს ერთდროულად. ამიტომ ძმრის ყველა მეთოდი, არსებითად, ჟანგბადის მიწოდების ხერხია, და მათ ძირითადად ის განასხვავებს, როგორ და რა სიჩქარით მიეწოდება ჟანგბადი ბაქტერიებს.
ყველაზე ძველი მეთოდია. ფრანგულმა ქალაქმა ორლეანმა ძმრის ხელოსნობის ცენტრად ჯერ კიდევ შუა საუკუნეებში გაითქვა სახელი. ღვინოს მუხის კასრში ასხამენ, რომელიც გვერდზე დევს და ~⅔-მდეა სავსე; ზედა ნაწილში გაკეთებული ხვრელებით კასრში ჰაერი მოძრაობს. სითხის ზედაპირზე ბაქტერიების აფსკი ვითარდება, რომელიც ჟანგბადს ზედაპირიდან იღებს.
რადგან ჟანგბადი მხოლოდ ზედაპირიდან შედის, წარმოება ზედაპირის ფართობის პროპორციულია და არა მოცულობის:
$$P \approx k_s\cdot S\cdot f(T)$$
სადაც P — ძმარმჟავა გ/დღე, S — სითხის ზედაპირი (მ²), $k_s$ ≈ 240 გ/მ²·დღე (საილუსტრაციო), f(T) — ტემპერატურის ფაქტორი. ამიტომ ორლეანის მეთოდით დიდი კასრი ნელა მუშაობს: სიღრმე რაც მეტია, მით ნელა ძმარდება მთელი მოცულობა.
პრაქტიკაში ორლეანის კასრი ნახევრად უწყვეტად მუშაობს: ყოველ კვირას ძმრის ნაწილს (~8–10%) ქვედა ონკანით იღებენ და იმავე რაოდენობის ღვინოს ძაბრით ფსკერზე უმატებენ, ისე რომ ზედაპირული აფსკი არ დაზიანდეს. ერთი 225 ლიტრიანი კასრი კვირაში ~10–15 ლ ძმარს იძლევა. პროცესი ნელია, მაგრამ ძმარი ხის ჭურჭელში ხანგრძლივი დაყოვნებისას რბილ და რთულ არომატს იძენს.
XIX საუკუნის დასაწყისში გერმანიაში შეიქმნა „სწრაფი" მეთოდი: მაღალ ხის ჭურჭელს წიფლის ბურბუშელით ავსებენ, ღვინო-ძმრის ნარევს ზემოდან აწვეთებენ, ჰაერი კი ქვემოდან ზევით მოძრაობს. ბურბუშელაზე ბაქტერიების ბიოფილმი ვითარდება, სითხე თხელ ფენად ჩამოედინება და ჰაერთან კონტაქტის ზედაპირი ასობით და ათასობით ჯერ იზრდება. ძმარი რამდენიმე დღეში მზადდება, ნარევს რამდენჯერმე ატარებენ გენერატორში. მოგვიანებით გენერატორებს იძულებითი აერაცია და გაგრილება დაემატა.
XX საუკუნის შუა ხანებში შეიქმნა სიღრმული მეთოდი, რომელიც დღეს სამრეწველო ძმრის უმეტესობას აწარმოებს. აცეტატორში სპეციალური ტურბინა ჰაერს უწვრილეს ბუშტებად ფანტავს სითხეში, ბაქტერიები კი სითხეში თავისუფლად ცურავს. ჟანგბადის მიწოდება ძალიან ინტენსიურია, ამიტომ ციკლი 24–36 საათს გრძელდება.
აცეტატორი ნახევრად უწყვეტად მუშაობს. როცა ეთანოლი ~0.2–0.3%-მდე დაეცემა, ძმრის 40–50%-ს იღებენ და ახალ ღვინოს უმატებენ. დარჩენილი ძმარი ახალი ციკლის „დედაა": ის მჟავიანობას მაღლა ინარჩუნებს და ბაქტერიებს თავიდანვე აქტიურს ხდის. მასის ბალანსი:
$$E_{mix} = (1-f)\,E_{res} + f\,E_{wine},\qquad A_{mix} = (1-f)\,A_{vinegar}$$
სადაც f — გამოღებული წილი. სიღრმულ კულტურაში ბაქტერიები ჟანგბადზე სრულად არიან დამოკიდებული: მაღალმჟავიან არეში აერაციის რამდენიმეწუთიანი შეწყვეტაც კი კულტურის დიდ ნაწილს კლავს. რეაქციის სითბოს გამო აცეტატორს აქტიური გაგრილება სჭირდება — 1000 ლიტრიანი აპარატი პიკზე რამდენიმე კილოვატ სითბოს გამოყოფს.
სიღრმული ძმარი სუფთა და ნეიტრალურია, ამიტომ ხარისხიან ღვინის ძმარს ხშირად შემდეგ ხის კასრებში აძველებენ.
„ძმრის დედა" ზედაპირზე წარმოქმნილი ლორწოვანი აფსკია. ის ძირითადად ბაქტერიული ცელულოზისგან შედგება, რომელსაც ზოგი ძმარმჟავა ბაქტერია (განსაკუთრებით Komagataeibacter xylinus) გამოყოფს, და მასში ჩაჭერილ ბაქტერიებს შეიცავს. „დედა" ზედაპირული მეთოდის ნიშანია, მაგრამ თავისთავად ძმარს არ ამზადებს — ამას ბაქტერიები აკეთებს.
„დედა" მოსახერხებელი ინოკულუმია: მისი ნაჭერი ან, უკეთესი, დაუპასტერიზებელი ცოცხალი ძმარი ახალ ღვინოს „აძმარებს". თუმცა სქელი, მძიმე „დედა" ძირში ეშვება და ჟანგბადის გარეშე ბაქტერიები მასში კვდება; თანაც ცელულოზის წარმოქმნაზე ბაქტერიები ენერგიას ხარჯავს. ამიტომ ზედმეტ, ჩაძირულ „დედას" აცილებენ.
| მეთოდი | ჟანგბადის მიწოდება | ტიპური ხანგრძლივობა | მაქს. მჟავიანობა | არომატი |
|---|---|---|---|---|
| ორლეანის | სითხის ზედაპირიდან | კვირები–თვეები | ~6–8% | რთული, რბილი |
| გენერატორი | ბურბუშელის ზედაპირიდან | დღეები | ~10–12% | საშუალო |
| სიღრმული | ჰაერის ბუშტებით სითხეში | 1–2 დღე | 12–15% და მეტი | სუფთა, ნეიტრალური |
ხანგრძლივობები და მჟავიანობის ზღვრები ტიპურია და ბაქტერიებზე, ტემპერატურასა და აპარატზეა დამოკიდებული.
L. Pasteur, Études sur le vinaigre (1868); H. Ebner, S. Sellmer, H. Follmann, Acetic acid — in: Biotechnology, vol. 6 (Wiley-VCH); O. Hromatka, H. Ebner, Vinegar by submerged oxidative fermentation (Ind. Eng. Chem., 1959); S. Tesfaye et al., Wine vinegar: technology, authenticity and quality evaluation (Trends Food Sci. Technol., 2002); L. Solieri, P. Giudici (eds.), Vinegars of the World (Springer, 2009); M. Gullo, P. Giudici (2008). ორლეანის მეთოდის ზედაპირული სიჩქარე და კინეტიკური კოეფიციენტები საილუსტრაციოა.
1. „ორლეანის მეთოდის" რეჟიმში შეიყვანე სითხის მოცულობა და ზედაპირის ფართობი, ღვინის ალკოჰოლი და ტემპერატურა: მიიღებ დღიურ წარმოებას, კვირაში გამოსაღები ძმრის რაოდენობას, პირველი პარტიის ხანგრძლივობას და სითხის სიღრმეს. დიაგრამა აჩვენებს, როგორ იზრდება გამოსავალი ზედაპირთან ერთად.
2. „სიღრმული აცეტატორის" რეჟიმში შეიყვანე სამუშაო მოცულობა, გამოღებული წილი, ღვინის ალკოჰოლი, ალკოჰოლი გამოღებისას, ტემპერატურა და ჟანგბადის ათვისება: მიიღებ ციკლის ხანგრძლივობას, დღიურ გამოსავალს, ჰაერის ხარჯსა და გაგრილების სიმძლავრეს.
3. „მეთოდების შედარების" რეჟიმში ერთი და იგივე ღვინის გაძმარების დრო სამ მეთოდს შორისაა შედარებული.
• გვერდზე დაწოლილი კასრი: ზედაპირი ≈ კასრის სიგრძე × სითხის სარკის სიგანე. 225 ლიტრიანი კასრისთვის ⅔-მდე შევსებისას ≈ 0.5 მ².
• ვერტიკალური ცილინდრი ან ქილა: S = π·d²/4, სადაც d — დიამეტრი.
• ღია ფართო ჭურჭელი (ტაშტი) ყველაზე დიდ ზედაპირს იძლევა, მაგრამ მტვრისა და მწერებისგან დაცვა სჭირდება.
• 150 ლ კასრში, 0.5 მ², 7% ღვინო, 27 °C → ~113 გ ძმარმჟავა დღეში, ~12 ლ ძმარი კვირაში.
• 1000 ლ აცეტატორი, 45% გამოღება, 10% ღვინო, 30 °C → ციკლი ~28 სთ, ~380 ლ 10%-იანი ძმარი დღეში.
• სახლში ორლეანის მეთოდი ყველაზე მარტივია: ფართო მინის ან კერამიკის ჭურჭელი, მარლით დაფარული, და 20–30% ცოცხალი ძმარი.
• ღვინო ჭურჭელში ფრთხილად დაამატე — ძაბრით ფსკერზე, რომ ზედაპირული აფსკი არ დაირღვეს.
• ჩაძირული სქელი „დედა" ამოიღე: ის სასარგებლო აღარაა.
• ლითონის ჭურჭელი (გარდა უჟანგავი ფოლადისა) არ გამოიყენო — ძმარი მას ხსნის.
1. რატომ ავსებენ ორლეანის კასრს მხოლოდ ~⅔-მდე და აწვენენ გვერდზე?
ზედაპირულ მეთოდში ბაქტერიები ჟანგბადს მხოლოდ სითხის ზედაპირიდან იღებს. გვერდზე დაწოლილ, ნაწილობრივ სავსე კასრში ზედაპირი დიდია, სიღრმე — მცირე.
2. რა განსაზღვრავს ჩამომდინარე გენერატორის სიჩქარეს?
წიფლის ბურბუშელაზე ბაქტერიების ბიოფილმი ვითარდება, სითხე კი თხელ ფენად ეშვება და ჰაერი ქვემოდან ზევით მოძრაობს. ჟანგბადის გადატანის ზედაპირი მრავალჯერ იზრდება.
3. რა მოხდება, თუ სიღრმულ აცეტატორში აერაცია რამდენიმე წუთით შეწყდება?
სიღრმული კულტურის ბაქტერიები სრულად არიან დამოკიდებული ჟანგბადზე. მისი დეფიციტი მაღალ მჟავიანობაზე სწრაფად კლავს უჯრედებს — ამიტომ აცეტატორებს სარეზერვო ელკვება აქვს.