მეღვინეობის ლაბორატორია
ძმრის წარმოება / ძმრის ბიოქიმია და მიკრობიოლოგია

თავი X · ძმრის წარმოება

ძმრის ბიოქიმია და მიკრობიოლოგია

ძმარი ორეტაპიანი დუღილის პროდუქტია: ჯერ საფუარი შაქარს ეთანოლად აქცევს, შემდეგ ძმარმჟავა ბაქტერიები ეთანოლს ჰაერის ჟანგბადით ძმარმჟავად ჟანგავენ. მეორე ეტაპი ჟანგვაა და არა დუღილი: მას ბევრი ჟანგბადი სჭირდება, სითბოს გამოყოფს და ბაქტერიების მჟავისა და ტემპერატურისადმი მგრძნობელობით იზღუდება.

ღვინიდან ძმარი

C₂H₅OH + O₂ → CH₃COOH + H₂O. 46.07 გ ეთანოლი + 32.00 გ O₂ → 60.05 გ ძმარმჟავა: 1 გ ეთანოლი თეორიულად 1.304 გ მჟავას იძლევა, 1% მოც. ალკოჰოლი (7.89 გ/ლ) — 1.03% მჟავიანობას (გ/100 მლ). რეაქციის სითბო ≈ 493 კჯ მოლზე. პრაქტიკული გამოსავალი 85–98%-ია (აორთქლება, ზეჟანგვა, ბიომასა). „საერთო კონცენტრაცია" — მჟავიანობა (%) + ალკოჰოლი (% მოც.) — აცეტიფიკაციისას თითქმის მუდმივია.

საბოლოო მჟავიანობა—%
ჟანგბადი—კგ
ჰაერი (მინიმუმი)—მ³
სითბო—მჯ

პროცესი

საილუსტრაციო მოდელი: r = r_max·f(T)·E/(K_s+E)·1/(1+E/K_i)·(1−(A/A_max)³)·g(t), სადაც E — ეთანოლი, A — ძმარმჟავა (გ/ლ), g(t) — ლაგ-ფაზა, რომელსაც ინოკულუმი ამოკლებს. r_max: ზედაპირული 2.5, გენერატორი 20, სიღრმული 60 გ/ლ·დღე; A_max: 80, 110, 150 გ/ლ. ოპტიმუმი 28–30 °C; 34 °C-ზე ზევით ჩვეულებრივი შტამები აღარ მუშაობს. დასასრული — ეთანოლი < 0.3%.

ხანგრძლივობა—დღე
საბოლოო მჟავიანობა—%
მაქსიმალური სიჩქარე—გ/ლ
მდგომარეობა—

პირობები

ტოლერანტობის დიაპაზონები ლიტერატურის ტიპური მნიშვნელობებია (Acetobacter — ჩვეულებრივ 6–8%-მდე, Komagataeibacter — 10–20%-მდე). ზეჟანგვის სიჩქარე საილუსტრაციოა: ეთანოლის ამოწურვის შემდეგ Acetobacter ძმარმჟავას CO₂-ად და წყლად ჟანგავს, ამიტომ წარმოებაში ცოტა ეთანოლს (0.2–0.5%) ტოვებენ.

დომინანტი ბაქტერიები—
ზეჟანგვით დაკარგული მჟავა—%
დარჩენილი მჟავიანობა—%
რისკი—

ორი ეტაპი

ძმარი ორი ბიოლოგიური პროცესის შედეგია:

1. ალკოჰოლური დუღილი — საფუარი შაქარს ანაერობულად ეთანოლად და CO₂-ად აქცევს (იხ. III თავი).
2. აცეტიფიკაცია — ძმარმჟავა ბაქტერიები ეთანოლს ჟანგბადით ძმარმჟავად ჟანგავენ.

მეორე ეტაპი მკაცრად აერობულია. ეს ბიოქიმიურად ჟანგვაა და არა დუღილი, თუმცა ტრადიციულად „ძმარმჟავა დუღილს" უწოდებენ. ლუი პასტერმა 1860-იან წლებში აჩვენა, რომ ღვინის ძმრად გადაქცევას ცოცხალი მიკროორგანიზმები იწვევს — ის მათ Mycoderma aceti-ს უწოდებდა.

სტექიომეტრია

ჯამური რეაქცია:

$$\mathrm{C_2H_5OH + O_2 \rightarrow CH_3COOH + H_2O},\qquad \Delta H \approx -493\ \text{კჯ/მოლი}$$

46.07 გ ეთანოლიდან 60.05 გ ძმარმჟავა მიიღება, ანუ თეორიული გამოსავალი 1.304 გ/გ-ია. 1% მოც. ალკოჰოლი 7.89 გ/ლ ეთანოლია, ამიტომ:

$$1\%\ \text{მოც. ალკოჰოლი} \rightarrow 7.89\cdot 1.304 = 10.3\ \text{გ/ლ} \approx 1.03\%\ \text{მჟავიანობა}$$

პრაქტიკული გამოსავალი 85–98%-ია: ნაწილი ეთანოლისა და მჟავისა ორთქლდება, ნაწილი ბიომასის ზრდასა და ზეჟანგვაზე იხარჯება.

ძმრის წარმოებაში გამოიყენება „საერთო კონცენტრაცია" — მჟავიანობის (%) და ალკოჰოლის (% მოც.) ჯამი. რადგან 1% ალკოჰოლი ~1% მჟავად იქცევა, აცეტიფიკაციისას ეს სიდიდე თითქმის მუდმივია და გამოსავლის კონტროლის მარტივი ხერხია: თუ ის მცირდება, მჟავა ან ალკოჰოლი იკარგება.

ჟანგბადი და სითბო

1 გ ეთანოლის დასაჟანგად 0.695 გ O₂ სჭირდება. 100 ლ 8%-იანი ღვინისთვის ეს ~4 კგ ჟანგბადია, ანუ ~15 მ³ ჰაერი — თეორიული მინიმუმი; რეალურად ჰაერის ჟანგბადის მხოლოდ ნაწილი შეიწოვება. ზედაპირულ მეთოდში ჟანგბადი სითხის ზედაპირიდან დიფუნდირებს, ამიტომ პროცესი ნელია; სიღრმულ მეთოდში ჰაერი სითხეში მცირე ბუშტებად იფანტება.

რეაქცია ეგზოთერმულია: 1 კგ ეთანოლის დაჟანგვა ~10.7 მჯ სითბოს გამოყოფს. ნელ პროცესში ეს სითბო შეუმჩნეველია, სიღრმულ აცეტატორში კი აქტიური გაგრილება სჭირდება.

ბიოქიმია

ძმარმჟავა ბაქტერიები ეთანოლს უჯრედში შეუღწევლად, პერიპლაზმურ სივრცეში ჟანგავენ. ამას ციტოპლაზმური მემბრანის ორი ფერმენტი ასრულებს:

1. PQQ-დამოკიდებული ალკოჰოლდეჰიდროგენაზა — ეთანოლი → აცეტალდეჰიდი;
2. ალდეჰიდდეჰიდროგენაზა — აცეტალდეჰიდი → ძმარმჟავა.

ელექტრონები პირდაპირ სუნთქვით ჯაჭვს და ჟანგბადს გადაეცემა. ასეთი „არასრული ჟანგვა" ბაქტერიას ცოტა ენერგიას აძლევს, მაგრამ ძალიან სწრაფია — სწორედ ამიტომ გროვდება გარემოში დიდი რაოდენობით ძმარმჟავა.

აცეტალდეჰიდი შუალედური პროდუქტია. თუ ჟანგბადი არ ჰყოფნის, ის გროვდება და ძმარს მკვეთრ, „ვაშლის" სუნს აძლევს.

ბაქტერიები

ძმრის წარმოებაში ძირითადად სამი გვარია:

• Gluconobacter — ამჯობინებს შაქრებს (გლუკოზას გლუკონმჟავად ჟანგავს), მჟავის მიმართ შედარებით მგრძნობიარეა და ძმრის დაწყებით ეტაპზე ან ტკბილ არეშია;
• Acetobacter (A. aceti, A. pasteurianus) — ტრადიციული, ზედაპირული ძმრის მთავარი მიკროორგანიზმი; მუშაობა ჩვეულებრივ 6–8% მჟავიანობაზე ჩერდება;
• Komagataeibacter (K. europaeus, K. oboediens; ადრე Gluconacetobacter) — 10–20%-მდე მჟავიანობას უძლებს და სიღრმული მეთოდით მაღალმჟავიანი ძმრის ძირითადი მწარმოებელია; K. xylinus ბაქტერიულ ცელულოზას — „ძმრის დედას" — წარმოქმნის.

ბაქტერიების უმეტესობისთვის ოპტიმალური ტემპერატურა 25–30 °C-ია; 34 °C-ზე ზევით ჩვეულებრივი შტამები აღარ იზრდება, თუმცა ცნობილია თერმოტოლერანტული შტამებიც. მაღალი ეთანოლი (> 10–12%) ბაქტერიებს თრგუნავს, ამიტომ საწყის მასალას ჩვეულებრივ 5–10% ალკოჰოლამდე აზავებენ.

სიღრმულ კულტურაში ბაქტერიები ჟანგბადის შეწყვეტისადმი ძალიან მგრძნობიარეა: მაღალმჟავიან არეში აერაციის მოკლე შეჩერებაც კი შეიძლება კულტურის დიდი ნაწილის დაღუპვა გამოიწვიოს.

კინეტიკა

კალკულატორის მოდელი ტიპურ ფაქტორებს აერთიანებს:

$$r = r_{max}\cdot f(T)\cdot\frac{E}{K_s+E}\cdot\frac{1}{1+E/K_i}\cdot\left[1-\left(\frac{A}{A_{max}}\right)^3\right]\cdot g(t)$$

სადაც E — ეთანოლი, A — ძმარმჟავა, $K_s$ — ნახევრად გაჯერების კონსტანტა, $K_i$ — ეთანოლით ინჰიბირების კონსტანტა, $A_{max}$ — მჟავიანობა, რომელზეც ბაქტერიები ჩერდება, g(t) — ლაგ-ფაზა. ძველი ძმრის ან „დედის" დამატება მჟავიანობას თავიდანვე ზრდის (რაც უცხო მიკროფლორას თრგუნავს) და ლაგ-ფაზას ამოკლებს. მოდელის კოეფიციენტები საილუსტრაციოა.

ზეჟანგვა

Acetobacter-ს სრული ტრიკარბონმჟავების ციკლი აქვს: როცა ეთანოლი ამოიწურება, ის ძმარმჟავას CO₂-ად და წყლად ჟანგავს. მჟავიანობა ეცემა, ძმარი „ცარიელდება" და ადვილად ფუჭდება. ამიტომ:

• აცეტიფიკაციას წყვეტენ, როცა ეთანოლი 0.2–0.5%-მდე დაეცემა;
• უწყვეტ და ნახევრად უწყვეტ პროცესებში ძმრის ნაწილს იღებენ და ახალ ღვინოს უმატებენ;
• მზა ძმარს ჰაერისგან იცავენ, ფილტრავენ ან პასტერიზებენ.

Komagataeibacter-ის მაღალმჟავიანი შტამები ზეჟანგვას გაცილებით ნაკლებად ახდენს.

წყაროები

L. Pasteur, Études sur le vinaigre (1868); M. Gullo, P. Giudici, Acetic acid bacteria in traditional balsamic vinegar (Int. J. Food Microbiol., 2008); D. Mamlouk, M. Gullo, Acetic acid bacteria: physiology and carbon sources oxidation (Indian J. Microbiol., 2013); N. N. Y. Hata et al., Role of acetic acid bacteria in food and beverages (Food Technol. Biotechnol., 2023); C. Andrés-Barrao et al., ბაქტერიები მაღალმჟავიან სპირტის ძმარში (Univ. Neuchâtel); J. J. Román-Camacho et al., Komagataeibacter europaeus (Front. Microbiol., 2022); H. Ebner, S. Sellmer, H. Follmann, Acetic acid — in: Biotechnology, vol. 6 (Wiley-VCH). კინეტიკური და ზეჟანგვის კოეფიციენტები საილუსტრაციოა.

როგორ გამოვიყენოთ ეს გვერდი

1. „სტექიომეტრიის" რეჟიმში შეიყვანე ღვინის მოცულობა და ალკოჰოლი, საწყისი მჟავიანობა (თუ ძველი ძმარი დაამატე), ნარჩენი ალკოჰოლი და გამოსავალი: მიიღებ საბოლოო მჟავიანობას, ჟანგბადისა და ჰაერის მინიმალურ რაოდენობას და გამოყოფილ სითბოს.

2. „აცეტიფიკაციის კინეტიკის" რეჟიმში აირჩიე მეთოდი, ალკოჰოლი, ინოკულუმის (ძველი ძმრის) წილი და ტემპერატურა: დიაგრამა აჩვენებს, როგორ ეცემა ეთანოლი და იზრდება მჟავიანობა, ბარათები კი — პროცესის ხანგრძლივობას და მდგომარეობას.

3. „ბაქტერიებისა და ზეჟანგვის" რეჟიმში შეიყვანე მჟავიანობა, ნარჩენი ეთანოლი, ტემპერატურა და დღეები ეთანოლის ამოწურვის შემდეგ: მიიღებ დომინანტ ბაქტერიებს და დაკარგულ მჟავიანობას.

მაგალითები

• 100 ლ ღვინო, 8%, საწყისი მჟავიანობა 1%, გამოსავალი 92% → ~8.3%-იანი ძმარი; ~4.2 კგ ჟანგბადი (~16 მ³ ჰაერი), ~65 მჯ სითბო.

• ზედაპირული მეთოდი, 8% ალკოჰოლი, 20% ძველი ძმარი, 28 °C → ~2 თვე; სიღრმული მეთოდით — ~2 დღე.

• 7%-იანი ძმარი, ეთანოლის გარეშე, 14 დღე 28 °C-ზე → ზეჟანგვით ~0.5% მჟავიანობა იკარგება.

პრაქტიკული რჩევები

• საწყისი ღვინო 6–9% ალკოჰოლამდე გააზავე: ძლიერი ღვინო ბაქტერიებს თრგუნავს.

• დაამატე 10–25% ცოცხალი, დაუპასტერიზებელი ძმარი — ის მჟავიანობას ზრდის, უცხო მიკროფლორისგან იცავს და პროცესს აჩქარებს.

• ტემპერატურა 25–30 °C-ზე შეინარჩუნე; 34 °C-ზე ზევით ბაქტერიები ზიანდება.

• აცეტიფიკაციის ბოლოს ძმარი დროულად გადაიღე და ცოტა ეთანოლი დატოვე, რომ ზეჟანგვა არ დაიწყოს.

1. რამდენ მჟავიანობას იძლევა 8% მოც. ალკოჰოლის ღვინო სრული აცეტიფიკაციისას (თეორიულად)?

1% მოც. ალკოჰოლი 7.89 გ/ლ ეთანოლია, საიდანაც 1.304-ჯერ მეტი, ანუ 10.3 გ/ლ ძმარმჟავა მიიღება — 1.03%. 8%-იანი ღვინიდან ~8.2%-იანი ძმარი გამოდის, პრაქტიკაში — ცოტა ნაკლები.

2. რატომ არის საშიში აცეტიფიკაციის გაგრძელება ეთანოლის ამოწურვის შემდეგ?

Acetobacter-ს სრული ტრიკარბონმჟავების ციკლი აქვს და ეთანოლის გარეშე ძმარმჟავასაც მოიხმარს. ამიტომ წარმოებაში 0.2–0.5% ეთანოლს ტოვებენ და ძმარს დროულად იღებენ.

3. რომელი ბაქტერიები ძლებს 15%-იან ძმარში?

Komagataeibacter-ის შტამები 10–20%-მდე მჟავიანობას უძლებს და სიღრმული მეთოდით მაღალმჟავიანი ძმრის ძირითადი მწარმოებლებია; Acetobacter ჩვეულებრივ 6–8%-ზე ჩერდება.