მეღვინეობის ლაბორატორია
წამყვანი კალკულატორები / ალკოჰოლის პროგნოზი

წამყვანი კალკულატორი

ალკოჰოლის პროგნოზი

ტკბილის შაქრიდან ღვინის ალკოჰოლის პროგნოზი ერთ რიცხვზე მეტია: ხელსაწყოს ჩვენება ტემპერატურისა და ალკოჰოლის შესწორებას საჭიროებს, შაქრის ალკოჰოლად გარდაქმნის კოეფიციენტი დუღილის პირობებზეა დამოკიდებული, ყოველ გაზომვას კი ცდომილება აქვს. ეს კალკულატორი სამივეს ითვალისწინებს და პროგნოზს დიაპაზონით გაძლევს.

გაზომვა

SG ↔ Brix: SG = 1 + Bx/(258.6 − 227.1·Bx/258.2); Oechsle = (SG − 1)·1000; Baumé = 145·(1 − 1/SG). არეომეტრის ჩვენება 20 °C-ზე დაიყვანება წყლის სიმკვრივის თანაფარდობით. შაქარი ≈ 10·Bx·SG − არაშაქრული ექსტრაქტი (ყურძნის ტკბილში ჩვეულებრივ 20–30 გ/ლ). დიაპაზონი Monte Carlo მეთოდით ითვლება (3000 ცდა): ხელსაწყოს ცდომილება, არაშაქრული ექსტრაქტი ±5 გ/ლ და კოეფიციენტი ±0.3 გ/ლ. ევროკავშირის 16.83 პირობითი კოეფიციენტია ეტიკეტისა და კანონისთვის; რეალური დუღილი ჩვეულებრივ 16.5–18-ს იძლევა.

სიმკვრივე 20 °C-ზე—SG
შაქარი—გ/ლ
პოტენციური ალკოჰოლი—% მოც.
95% დიაპაზონი—

რეფრაქტომეტრი დუღილისას

ეთანოლი რეფრაქციის კოეფიციენტს ზრდის, ამიტომ დუღილისას რეფრაქტომეტრი შაქარს „აჭარბებს". შესწორებისთვის გამოყენებულია ტერილის კუბური ფორმულა (S. Terrill, 2011): FG = 1 − 0.0044993·OB + 0.011774·CB + 0.00027581·OB² − 0.0012717·CB² − 0.00000728·OB³ + 0.000063293·CB³ (Brix-ები WCF-ზე გაყოფილი). ფორმულა ლუდის ტკბილზეა შემუშავებული; ყურძნის ტკბილისთვის (≥ 20 °Bx) მიახლოებითია — საბოლოო შედეგი არეომეტრით გადაამოწმე. ალკოჰოლი ≈ (OG − SG)·131.25.

ნამდვილი სიმკვრივე—SG
ალკოჰოლი ახლა—% მოც.
დუღილის პროგრესი—%
მოსალოდნელი საბოლოო—% მოც.

სასურველი ალკოჰოლი

შაქრის დამატება (შაპტალიზაცია): საქაროზა 1.053 გ ჰექსოზას იძლევა გრამზე და მოცულობას ~0.62 ლ/კგ-ით ზრდის. შეამცირება: დაბალშაქრიან ტკბილთან შერევა (კალკულატორი ასეთი ტკბილის 16 °Bx-ს გულისხმობს). წყლის დამატება ღვინის ტკბილში ევროკავშირში და ბევრ ქვეყანაში აკრძალულია, ხოლო შაპტალიზაციას კანონი ზღუდავს — იხ. „ღვინის კანონმდებლობა" და „შაქრიანობის კორექცია" გვერდები.

ახლანდელი პოტენციალი—% მოც.
შაქარი დასამატებლად—კგ
ან შესარევი ტკბილი—ლ
ახალი მოცულობა—ლ

შაქრიდან ალკოჰოლამდე

ალკოჰოლური დუღილის ჯამური განტოლება (გეი-ლუსაკი):

$$\mathrm{C_6H_{12}O_6 \rightarrow 2\,C_2H_5OH + 2\,CO_2}$$

180 გ ჰექსოზიდან თეორიულად 92 გ ეთანოლი მიიღება, ანუ 0.511 გ/გ. ეთანოლის სიმკვრივე 0.789 გ/მლ-ია, ამიტომ 1% მოც. ალკოჰოლისთვის თეორიულად 7.89/0.511 ≈ 15.4 გ/ლ შაქარია საჭირო. რეალურად საფუარი შაქრის ნაწილს გლიცერინზე, ორგანულ მჟავებზე, ბიომასასა და სხვა თანმდევ პროდუქტებზე ხარჯავს, ეთანოლის ნაწილი კი CO₂-თან ერთად ორთქლდება. ამიტომ პრაქტიკული კოეფიციენტი 16.5–18 გ/ლ-ია ერთ პროცენტზე:

• კონტროლირებადი, გრილი თეთრი დუღილი — ~16.5–17;
• წითელი დუღილი ქუდით, თბილი, ღია ჭურჭელში — 17.5–18 (მეტი აორთქლება და ბიომასა).

ევროკავშირის კანონმდებლობა პოტენციურ ალკოჰოლს პირობითი კოეფიციენტით — 16.83 გ/ლ ერთ პროცენტზე — ითვლის. ეს სამართლებრივი კონვენციაა და არა ფიზიკური მუდმივა.

სიმკვრივე და შაქარი

ტკბილის შაქარს ორი ხელსაწყოთი ზომავენ:

1. რეფრაქტომეტრი რეფრაქციის კოეფიციენტს ზომავს და შედეგს °Brix-ში (საქაროზის მასური პროცენტი) აჩვენებს. მას რამდენიმე წვეთი სჭირდება და კარგ ხელსაწყოებს ტემპერატურის ავტომატური კომპენსაცია აქვს.
2. არეომეტრი სიმკვრივეს ზომავს — SG-ში (წყალთან შეფარდებით), °Oechsle-ში ან °Baumé-ში. ის ტემპერატურაზე მგრძნობიარეა და ჩვეულებრივ 20 °C-ზეა დაკალიბრებული.

ერთეულები ერთმანეთთან ასე უკავშირდება:

$$SG = 1 + \frac{Bx}{258.6 - 227.1\cdot Bx/258.2},\qquad {}^\circ Oe = (SG-1)\cdot 1000,\qquad {}^\circ Bé = 145\left(1 - \frac{1}{SG}\right)$$

Brix მთლიანად შაქარი არ არის: ყურძნის ტკბილში 20–30 გ/ლ არაშაქრული ხსნადი ნივთიერებაა (მჟავები, მარილები, ფენოლები, აზოტოვანი ნაერთები). ამიტომ შაქარი ასე ფასდება:

$$S\ [\text{გ/ლ}] \approx 10\cdot Bx\cdot SG - N$$

სადაც N — არაშაქრული ექსტრაქტი. ზუსტი შაქრისთვის ლაბორატორიული ანალიზი (OIV-ის მეთოდები) ან OIV-ის ცხრილებია საჭირო.

ტემპერატურის შესწორება

თბილი სითხე გაფართოებულია, ამიტომ არეომეტრი მასში უფრო ღრმად იძირება და დაბალ სიმკვრივეს აჩვენებს. კალკულატორი ჩვენებას 20 °C-ზე წყლის სიმკვრივის თანაფარდობით ასწორებს:

$$SG_{20} = SG_T\cdot\frac{\rho_w(20)}{\rho_w(T)}$$

30 °C-ზე ეს ~+0.0025-ია, ანუ ~0.6 °Bx ან ~0.35% პოტენციური ალკოჰოლი. შაქრის ხსნარი წყალზე ცოტა უფრო ფართოვდება და ხელსაწყოს მინაც ფართოვდება; ზუსტი შესწორებისთვის მწარმოებლის ცხრილი ან 20 °C-მდე გაგრილებული სინჯი გამოიყენე.

რეფრაქტომეტრი დუღილისას

დუღილისას ხსნარში ეთანოლი ჩნდება, რომლის რეფრაქციის კოეფიციენტი წყლისაზე მაღალია. ამიტომ რეფრაქტომეტრი შაქარს გადაჭარბებით აფასებს: მშრალი ღვინო, რომელსაც შაქარი თითქმის აღარ აქვს, შეიძლება 6–8 °Bx-ს აჩვენებდეს. ნამდვილი სიმკვრივე საწყისი (OB) და მიმდინარე (CB) ჩვენებიდან ერთად ფასდება. ყველაზე ცნობილია შონ ტერილის კუბური ფორმულა:

$$SG = 1 - 0.0044993\,OB + 0.011774\,CB + 0.00027581\,OB^2 - 0.0012717\,CB^2 - 0.0000072800\,OB^3 + 0.000063293\,CB^3$$

ფორმულა ლუდის ტკბილის ექსპერიმენტულ მონაცემებზეა შემუშავებული; ყურძნის ტკბილისთვის, განსაკუთრებით 20 °Bx-ზე მაღალზე, ის მიახლოებითია. ამიტომ დუღილის ბოლოს შედეგი არეომეტრით გადაამოწმე. თუ რეფრაქტომეტრი არეომეტრთან შედარებით ოდნავ ცდება, WCF კოეფიციენტით (Brix-ის გაყოფით) შეიძლება მისი დაკალიბრება.

განუზღვრელობა

პროგნოზის ცდომილებას სამი წყარო აქვს: ხელსაწყოს ცდომილება (ანალოგური რეფრაქტომეტრი ~±0.2 °Bx, არეომეტრი ~±0.001 SG), არაშაქრული ექსტრაქტის უცნობი რაოდენობა და გარდაქმნის კოეფიციენტი. კალკულატორი მათ Monte Carlo მეთოდით აერთიანებს: 3000-ჯერ შემთხვევით ცვლის ყოველ შემავალ სიდიდეს მისი ცდომილების ფარგლებში და პროგნოზის განაწილებას აგებს. 95%-იანი დიაპაზონი ჩვეულებრივ ±0.6–1.0%-ია — ესაა რეალური სიზუსტე, რომლითაც ალკოჰოლი ტკბილიდან შეიძლება იწინასწარმეტყველო.

კორექცია

თუ პოტენციური ალკოჰოლი მიზანზე დაბალია, შაქარი (საქაროზა) ემატება. საქაროზის 1 კგ ჰიდროლიზით 1.053 კგ ჰექსოზას იძლევა და ტკბილის მოცულობას ~0.62 ლ-ით ზრდის:

$$m = \frac{(S_t - S)\cdot V}{1053 - 0.62\,S_t}\ \text{კგ}$$

თუ ალკოჰოლი ზედმეტად მაღალია, მას დაბალშაქრიან ტკბილთან შერევით ამცირებენ. ღვინის ტკბილისთვის წყლის დამატება ევროკავშირსა და ბევრ ქვეყანაში აკრძალულია, ხოლო შაპტალიზაციას კანონი ზღუდავს (იხ. „შაქრიანობის კორექცია (შაპტალიზაცია)" და „ღვინის კანონმდებლობა").

წყაროები

R. B. Boulton, V. L. Singleton, L. F. Bisson, R. E. Kunkee, Principles and Practices of Winemaking (Springer, 1996); P. Ribéreau-Gayon et al., Handbook of Enology, ტ. 1 (Wiley); OIV, Compendium of International Methods of Analysis — Alcoholic strength, Density, Sugars; ევროკომისიის დელეგირებული რეგულაცია (EU) 2019/934 (პოტენციური ალკოჰოლის გაანგარიშება, 16.83 გ/ლ); S. Terrill, Refractometer FG results (seanterrill.com, 2011); G. S. Kell, წყლის სიმკვრივე 0–150 °C (J. Chem. Eng. Data, 1975). არაშაქრული ექსტრაქტისა და კოეფიციენტის განუზღვრელობის მნიშვნელობები საილუსტრაციოა.

როგორ გამოვიყენოთ ეს გვერდი

1. „პროგნოზის" რეჟიმში აირჩიე ხელსაწყო და ერთეული, ჩაწერე ჩვენება და ხელსაწყოს ცდომილება; არეომეტრისთვის — სინჯის ტემპერატურაც. მიუთითე არაშაქრული ექსტრაქტი (ჩვეულებრივ 25 გ/ლ) და დუღილის ტიპის შესაბამისი კოეფიციენტი. ბარათები აჩვენებს სიმკვრივეს 20 °C-ზე (ყველა ერთეულში), შაქარს, პოტენციურ ალკოჰოლს და 95%-იან დიაპაზონს, ჰისტოგრამა კი — პროგნოზის განაწილებას.

2. „დუღილის მიმდინარეობის" რეჟიმში ჩაწერე საწყისი Brix (დუღილამდე) და მიმდინარე რეფრაქტომეტრის ჩვენება: მიიღებ ნამდვილ სიმკვრივეს, უკვე მიღებულ ალკოჰოლს, დუღილის პროგრესს და მოსალოდნელ საბოლოო ალკოჰოლს.

3. „კორექციის" რეჟიმში ჩაწერე ტკბილის მოცულობა, Brix და სასურველი ალკოჰოლი: მიიღებ დასამატებელ შაქარს ან შესარევი დაბალშაქრიანი ტკბილის რაოდენობას.

მაგალითები

• რეფრაქტომეტრი 22.0 °Bx, ±0.2 → SG 1.092, შაქარი ~215 გ/ლ, 12.7% (95%: 11.9–13.5).

• არეომეტრი 1.090 30 °C-ზე → 20 °C-ზე 1.0928 — ჩვენებაზე 0.0028-ით მეტი.

• საწყისი 22 °Bx, მიმდინარე 11 °Bx → ნამდვილი SG ~1.017, ალკოჰოლი უკვე ~9.9%, დუღილი ~77%-ით დასრულებულია.

• 100 ლ 19 °Bx-იანი ტკბილი, მიზანი 12.5% → ~3.5 კგ საქაროზა.

პრაქტიკული რჩევები

• რეფრაქტომეტრი ყოველ ჯერზე გამოხდილი წყლით დააკალიბრე (0 °Bx).

• ტკბილის სინჯი გაწურე და ბუშტები მოაშორე — ყურძნის ნაწილაკები და CO₂ ორივე ხელსაწყოს ჩვენებას ამახინჯებს.

• პროგნოზი მთელი ჭურჭლის საშუალო სინჯიდან გააკეთე: მტევნებს შორის შაქრიანობა რამდენიმე °Bx-ით შეიძლება განსხვავდებოდეს (იხ. „შაქრები და ტკბილის სიმკვრივე", სინჯის ზომა).

• დუღილის ბოლოს რეფრაქტომეტრს ნუ ენდობი — გამოიყენე არეომეტრი.

1. რატომ არ შეიძლება დუღილისას რეფრაქტომეტრის ჩვენების პირდაპირ გამოყენება?

რეფრაქტომეტრი შაქრის ხსნარზეა დაკალიბრებული. დუღილისას ხსნარში ეთანოლი ჩნდება, რომელიც სინათლეს წყალზე ძლიერად არღვევს, ამიტომ ჩვენება ნამდვილზე მაღალია. საწყისი და მიმდინარე Brix-ის ერთად გამოყენებით (მაგ. ტერილის ფორმულით) ნამდვილი სიმკვრივე ფასდება.

2. რას ნიშნავს ევროკავშირის 16.83 გ/ლ?

16.83 გ/ლ ტკბილის შაქარი = 1% მოც. პოტენციური ალკოჰოლი — ეს სამართლებრივი კონვენციაა. რეალური გამოსავალი დამოკიდებულია საფუარზე, ტემპერატურაზე, აორთქლებაზე და ბიომასაზე.

3. არეომეტრმა 30 °C-ზე 1.090 აჩვენა (დაკალიბრებულია 20 °C-ზე). ნამდვილი სიმკვრივე:

თბილი სითხე გაფართოებულია და ნაკლებად მკვრივია, ამიტომ არეომეტრი უფრო ღრმად იძირება და დაბალ მნიშვნელობას აჩვენებს. 20 °C-ზე დაყვანისას სიმკვრივე ~0.003-ით იზრდება.