მეღვინეობის ლაბორატორია

თავი VIII · ისტორია და კულტურა

არქეოლოგია: 8000 წელი

ქვემო ქართლში, შულავერის გორასა და გადაჭრილ გორაზე ნაპოვნ ნეოლითურ ჭურჭელში ღვინის ქიმიური კვალი ძვ. წ. 6000–5800 წლებით თარიღდება — ეს მსოფლიოში ყურძნის ღვინის უძველესი ბიომოლეკულური მტკიცებულებაა. როგორ დაადგინეს ეს, როგორ მუშაობს რადიონახშირბადული დათარიღება და რა ადგილი უჭირავს ამ აღმოჩენას ღვინის ისტორიაში.

მოვლენა

ქრონოლოგიის ღერძი ლოგარითმულია (წლები დღემდე), რომ ერთ გრაფიკზე ჩანდეს 11 000 წლის წინანდელი მოშინაურებაც და XXI საუკუნის მოვლენებიც. თარიღები წყაროებში მითითებული კალიბრირებული თარიღებია; „ტრადიციით" მონიშნული მოვლენები ისტორიულ გადმოცემას ეყრდნობა.

როდის—
სად—
რამდენი ხნის წინ—წელი
რა მოხდა—

ნიმუში

ცოცხალი ორგანიზმი ატმოსფეროსთან ¹⁴C-ის წონასწორობაშია; სიკვდილის შემდეგ ¹⁴C იშლება. ჩვეულებრივი რადიონახშირბადული ასაკი (BP, 1950 წლიდან) ლიბის ნახევარდაშლის პერიოდით (5568 წ.) ითვლება: t = −8033·ln F. ზუსტი ნახევარდაშლის პერიოდია 5730 წ. (t = −8267·ln F). ატმოსფეროში ¹⁴C-ის შემცველობა დროში იცვლებოდა, ამიტომ რეალური (კალენდარული) თარიღისთვის საჭიროა კალიბრაცია IntCal20-ის მრუდით (პროგრამები OxCal, CALIB) — ამ კალკულატორს კალიბრაცია არ შეუძლია. ~7000 BP ასაკისთვის კალიბრირებული თარიღი დაახლოებით 800 წლით ძველია.

რადიონახშირბადული ასაკი—წელი
დაუკალიბრებელი თარიღი—
ასაკი 5730-წლიანი T½-ით—წელი
¹⁴C დარჩა—

ღვინის აკვანი

სამხრეთ კავკასია ვაზისა და ღვინის ისტორიაში განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს. აქ ველური ვაზი (Vitis vinifera subsp. sylvestris) დღესაც იზრდება ტყეებსა და მდინარეების ხეობებში, საქართველოში კი 500-ზე მეტი ადგილობრივი ჯიშია აღრიცხული. ეს მრავალფეროვნება ვაზის ხანგრძლივ, ადგილობრივ მოშინაურებასა და ჯვარედინ შეჯვარებაზე მიუთითებს.

ნეოლითური ღვინო: გადაჭრილი გორა და შულავერის გორა

ქვემო ქართლში, თბილისიდან ≈ 50 კმ-ზე სამხრეთით, მდინარე ხრამის ხეობაში ორი ნეოლითური სოფლის — გადაჭრილი გორისა და შულავერის გორის — ნაშთებია. ისინი შულავერი-შომუთეფეს კულტურას მიეკუთვნება, რომელიც ძვ. წ. ≈ 5900–5000 წლებით თარიღდება და აზერბაიჯანსა და სომხეთის მთიანეთამდე ვრცელდებოდა. მცხოვრებლები თიხის მრგვალ სახლებში ცხოვრობდნენ, მიწას ამუშავებდნენ, შინაურ ცხოველებს ზრდიდნენ და ერთ-ერთი პირველთაგანი იყვნენ, ვინც კერამიკულ ჭურჭელს აკეთებდა.

2012–2016 წლების გათხრებისა და ძველი კოლექციების ხელახალი შესწავლის შედეგად (ქართულ-კანადური ექსპედიცია, საქართველოს ეროვნული მუზეუმი და ტორონტოს უნივერსიტეტი) ჭურჭლის ნატეხების შიდა ზედაპირიდან ორგანული ნაშთები ამოიღეს. ანალიზი პენსილვანიის უნივერსიტეტის მუზეუმში, პატრიკ მაკგოვერნის ხელმძღვანელობით ჩატარდა. 2017 წელს ჟურნალ PNAS-ში გამოქვეყნდა შედეგი: რვა დიდი ჭურჭლის ნაშთში აღმოჩნდა ღვინომჟავა და თანმხლები ვაშლის, ქარვის და ლიმონის მჟავები. ეს ძვ. წ. ≈ 6000–5800 წლების ყურძნის ღვინის მსოფლიოში უძველესი ბიომოლეკულური მტკიცებულებაა.

აღმოჩენას რამდენიმე დამოუკიდებელი არგუმენტი ამყარებს:

1. ქიმიური — ღვინომჟავა, რომელიც ახლო აღმოსავლეთში დიდი რაოდენობით მხოლოდ ყურძენსა და ღვინოშია, იდენტიფიცირებულია თხევადი ქრომატოგრაფია–მასსპექტრომეტრიით (LC-MS-MS), ხოლო საკონტროლო ნიმუშებში (ნიადაგი, ჭურჭლის გარე ზედაპირი) ის ბევრად ნაკლებია.

2. ბოტანიკური — ნიადაგში ყურძნის მტვრის მაღალი შემცველობა და ყურძნის ნაშთები; კლიმატის რეკონსტრუქცია აჩვენებს, რომ პირობები ვაზისთვის თანამედროვე იტალიისა და სამხრეთ საფრანგეთის მსგავსი იყო.

3. არქეოლოგიური — დიდი, ფართოყელიანი ჭურჭელი, ზოგი ≈ 300 ლიტრამდე, ყურძნის მტევნის რელიეფური გამოსახულებებით — ფორმით თანამედროვე ქვევრს წააგავს.

4. ქრონოლოგიური — მრავალი რადიონახშირბადული თარიღი კარგად განსაზღვრული ფენებიდან.

აღსანიშნავია, რომ ნაშთებში ფისი არ აღმოჩნდა — ეს შეიძლება „სუფთა", ფისის გარეშე ღვინის უძველესი მაგალითი იყოს.

ვაზის მოშინაურება

2023 წელს ჟურნალ Science-ში გამოქვეყნდა 3525 ველური და კულტურული ვაზის გენომის ანალიზი (Dong et al.). კვლევამ აჩვენა, რომ ვაზი ≈ 11 000 წლის წინ ერთდროულად ორ ცენტრში მოშინაურდა — დასავლეთ აზიასა და კავკასიაში, სოფლის მეურნეობის დასაწყისთან ერთად. დასავლეთაზიური ცენტრის ვაზი პირველ მიწათმოქმედებთან ერთად ევროპაში გავრცელდა და ადგილობრივ ველურ ვაზთან შეჯვარდა; კავკასიური ცენტრი ღვინის ვაზის ერთ-ერთ წინაპართან არის დაკავშირებული.

სხვა უძველესი მტკიცებულებები

ადგილითარიღიმტკიცებულება
გადაჭრილი გორა, შულავერის გორა (საქართველო)ძვ. წ. 6000–5800ღვინომჟავა ჭურჭელში, ყურძნის მტვერი
ჰაჯი-ფირუზ-თეფე (ირანი)ძვ. წ. 5400–5000ღვინომჟავა და ფისი ჭურჭელში
არენი-1 (სომხეთი)ძვ. წ. ≈ 4000საწნახელი, ჭურჭელი, ყურძნის ნარჩენები გამოქვაბულში

რადიონახშირბადული დათარიღება

ნახშირბადის რადიოაქტიური იზოტოპი ¹⁴C ატმოსფეროში კოსმოსური სხივებით მუდმივად წარმოიქმნება და ფოტოსინთეზით ყველა ცოცხალ ორგანიზმში ხვდება. სიკვდილის შემდეგ ახალი ¹⁴C აღარ შედის, არსებული კი იშლება:

$$N(t) = N_0\,e^{-\lambda t}, \qquad t = -\frac{1}{\lambda}\ln F = -\frac{T_{1/2}}{\ln 2}\ln F,$$

სადაც $F = N/N_0$ თანამედროვე ნახშირბადის წილია. შეთანხმებით, ჩვეულებრივი რადიონახშირბადული ასაკი ლიბის ნახევარდაშლის პერიოდით ($T_{1/2} = 5568$ წ., $1/\lambda = 8033$ წ.) ითვლება და 1950 წლიდან (BP) იზომება. ზუსტი ნახევარდაშლის პერიოდი 5730 წელია.

ატმოსფეროში ¹⁴C-ის შემცველობა დროთა განმავლობაში იცვლებოდა, ამიტომ რადიონახშირბადული წლები კალენდარულს არ ემთხვევა. რეალური თარიღის მისაღებად გამოიყენება კალიბრაციის მრუდი (IntCal20), რომელიც ხის წლიური რგოლების და სხვა ზუსტად დათარიღებული ნიმუშების გაზომვებით არის აგებული. ≈ 7000 რადიონახშირბადული წლის ასაკის ნიმუშის კალენდარული ასაკი დაახლოებით 7800–7900 წელია — სწორედ ასე მიიღება ნეოლითური ღვინის „8000 წელი".

წყაროები

P. McGovern, M. Jalabadze, S. Batiuk et al., „Early Neolithic wine of Georgia in the South Caucasus", PNAS 114 (48), E10309–E10318 (2017), doi:10.1073/pnas.1714728114; Y. Dong et al., „Dual domestications and origin of traits in grapevine evolution", Science 379, 892–901 (2023), doi:10.1126/science.add8655; P. McGovern et al., „Neolithic resinated wine", Nature 381 (1996); H. Barnard et al., „Chemical evidence for wine production around 4000 BCE in the Late Chalcolithic Near Eastern highlands", J. Archaeol. Sci. 38 (2011); P. J. Reimer et al., „The IntCal20 Northern Hemisphere radiocarbon age calibration curve", Radiocarbon 62 (2020).

როგორ გამოვიყენოთ ეს გვერდი

1. „ქრონოლოგიის" რეჟიმში აირჩიე მოვლენა სიიდან ან დააჭირე წერტილს გრაფიკზე. ბარათები აჩვენებს თარიღს, ადგილს, რამდენი ხნის წინ მოხდა და მოკლე აღწერას წყაროს მითითებით. ღერძი ლოგარითმულია: მარცხნივ — ათასწლეულები, მარჯვნივ — ბოლო ათწლეულები.

2. „რადიონახშირბადული დათარიღების" რეჟიმში შეიყვანე ნიმუშში დარჩენილი ¹⁴C-ის წილი (F, თანამედროვე ნახშირბადთან შედარებით) და გაზომვის ცდომილება. ნახავ ჩვეულებრივ რადიონახშირბადულ ასაკს ცდომილებით, დაუკალიბრებელ თარიღს, ფიზიკურ ასაკს 5730-წლიანი ნახევარდაშლის პერიოდით და გასული ნახევარდაშლის პერიოდების რაოდენობას. გრაფიკზე ნეოლითური ღვინის ნიმუშის ადგილიც ჩანს.

სცადე

• F = 0.5 — ზუსტად ერთი ნახევარდაშლის პერიოდი (5568 რადიონახშირბადული წელი).

• F = 0.418 — დაახლოებით გადაჭრილი გორის ნიმუშების ასაკი (≈ 7000 რადიონახშირბადული წელი, კალიბრაციის შემდეგ ≈ 7900 წელი).

• გაზარდე ცდომილება — ნახე, როგორ იზრდება ასაკის გაურკვევლობა, განსაკუთრებით ძველი ნიმუშებისთვის, რადგან $\sigma_t = 8033\,\sigma_F / F$.

მნიშვნელოვანი

ეს კალკულატორი კალიბრაციას ვერ აკეთებს. სამეცნიერო დათარიღებისთვის გამოიყენე OxCal ან CALIB და IntCal20 მრუდი.

სანახავი

ნეოლითური ჭურჭელი და ქვევრის ისტორია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის (თბილისი) არქეოლოგიურ ექსპოზიციაშია. ქვემო ქართლში, შულავერის მიდამოებში, არქეოლოგიური ძეგლები დღესაც შეისწავლება.

1. რომელი ნაერთის აღმოჩენამ დაადასტურა ღვინო ნეოლითურ ჭურჭელში?

ეთანოლი აქროლადია და ათასწლეულებს ვერ გადაურჩება. ღვინომჟავა კი ახლო აღმოსავლეთში დიდი რაოდენობით მხოლოდ ყურძენსა და ღვინოშია. მას ვაშლის, ქარვის და ლიმონის მჟავებთან ერთად ჭურჭლის კედლებში იპოვეს.

2. რატომ ჭირდება რადიონახშირბადულ თარიღს კალიბრაცია?

მზის აქტივობის, დედამიწის მაგნიტური ველის და ოკეანის ცვლილებები ატმოსფერული ¹⁴C-ის დონეს ცვლიდა. კალიბრაციის მრუდი (IntCal20) ხის წლიური რგოლების და სხვა ზუსტად დათარიღებული ნიმუშების გაზომვებით არის აგებული.

3. რას აჩვენებს 2023 წლის გენომური კვლევა ვაზის მოშინაურების შესახებ?

3525 ველური და კულტურული ვაზის გენომის ანალიზმა აჩვენა ორი ერთდროული მოშინაურება სოფლის მეურნეობის დასაწყისთან ერთად. კავკასიური ცენტრი ღვინის ვაზის ერთ-ერთ წინაპართან არის დაკავშირებული.