თავი VI · თანამედროვე ტექნოლოგია და დავარგება
ჩამოსხმისას ღვინო ბოლოჯერ ხვდება ჟანგბადს — ღვინოში გახსნილს და ბოთლის ცარიელ სივრცეში მყოფს, ბოთლში კი ის საცობით შედის. რამდენ ჟანგბადს იღებს ღვინო ჩამოსხმისას, რამდენ ხანს ყოფნის SO₂ სხვადასხვა საცობით და რამდენად აჩქარებს თბილი შენახვა ბოთლში დავარგებას.
ჯამური ჟანგბადი (TPO) = ღვინოში გახსნილი + ცარიელ სივრცეში მყოფი, ბოთლის მოცულობაზე გაყოფილი. ჰაერის 1 მლ ≈ 0.28 მგ ჟანგბადს შეიცავს (20 °C). ცარიელ სივრცეში ჟანგბადის წილი: ჰაერი 21%, CO₂-ით ≈ 5%, აზოტით ≈ 2%. ცარიელი სივრცე: კორპით ≈ 5–15 მლ, ხრახნიან საცობზე ≈ 30–60 მლ — ამიტომ ხრახნიანი საცობით ჩამოსხმისას ცარიელი სივრცის გამოდევნა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. ორიენტირი: TPO < 1 მგ/ლ — კარგი, 1–2 — მისაღები, > 2 — მაღალი. 1 მგ ჟანგბადი ≈ 4 მგ თავისუფალ SO₂-ს მოიხმარს.
საცობის ჟანგბადგამტარობა (OTR, მგ O₂ წელიწადში ერთ საცობზე, შეფასებები): ნატურალური ≈ 0.5 (პლუს ≈ 1 მგ პირველ თვეებში კორპის უჯრედებიდან), ტექნიკური ≈ 1.0, სინთეტიკური ≈ 2.5, Saranex ≈ 0.6, Saran-tin ≈ 0.05, მინა ≈ 0.1. ნატურალური კორპი ერთმანეთისგან ძლიერ განსხვავდება. ჩამოსხმის ჟანგბადი (TPO) პირველ ≈ 2–3 თვეში მოიხმარება. ხრახნიანი Saran-tin საცობით ძალიან დაბალი ჟანგბადი რედუქციის რისკს ზრდის.
ქიმიური რეაქციების სიჩქარე არენიუსის კანონს ემორჩილება: ყოველი 10 °C სიჩქარეს Q10-ჯერ ზრდის (დავარგების რეაქციებისთვის ≈ 2–3). ეტალონად აღებულია 13 °C — კლასიკური მარნის ტემპერატურა. რადგან სიჩქარე ექსპონენტურია, რყევადი ტემპერატურა ღვინოს უფრო აბერებს, ვიდრე იგივე საშუალო მუდმივი ტემპერატურა („ეფექტური ტემპერატურა" საშუალოზე მაღალია). მოდელი ზოგადია: სხვადასხვა რეაქციას (ფერი, არომატი, ჟანგვა) სხვადასხვა Q10 აქვს.
ჩამოსხმა ღვინის დაყენების ბოლო და ერთ-ერთი ყველაზე კრიტიკული ოპერაციაა. ამის შემდეგ ღვინოზე ზემოქმედება აღარ შეიძლება: ის, რაც ბოთლში მოხვდა — ჟანგბადი, მიკროორგანიზმები, ნალექი — ღვინოს მთელი სიცოცხლე თან ახლავს. ჩამოსხმამდე ღვინო სტაბილური უნდა იყოს (ცილოვანი და ღვინის ქვის ტესტები, იხ. IV თავი), მიკრობიოლოგიურად სუფთა (ფილტრაცია ან საკმარისი SO₂) და თავისუფალი SO₂ სამიზნე დონეზე.
ჩამოსხმისას ღვინო ჟანგბადს ორი წყაროდან იღებს:
1. ღვინოში გახსნილი ჟანგბადი (DO) — ტუმბვის, ფილტრაციის და ჩამოსხმის მანქანის გავლისას ≈ 0.5–2 მგ/ლ.
2. ბოთლის ცარიელ სივრცეში (ღვინოსა და საცობს შორის) მყოფი ჟანგბადი. 1 მლ ჰაერი ≈ 0.28 მგ ჟანგბადს შეიცავს.
$$TPO = DO + \frac{V_h\,x_{O_2}\,\rho_{O_2}}{V_b}.$$
კორპის ქვეშ ცარიელი სივრცე ≈ 5–15 მლ-ია, ხრახნიანი საცობის ქვეშ — 30–60 მლ. 60 მლ ჰაერი 750 მლ ბოთლში ≈ 2.2 მგ/ლ-ს შეადგენს — ხშირად მეტს, ვიდრე ღვინოში გახსნილი. ამიტომ ცარიელ სივრცეს ვაკუუმით, CO₂-ით ან აზოტით დევნიან. ორიენტირი: TPO < 1 მგ/ლ — კარგი, 1–2 — მისაღები, > 2 — მაღალი.
ჩამოსხმის ჟანგბადი პირველ 2–3 თვეში მოიხმარება. ერთი მგ ჟანგბადი ≈ 4 მგ თავისუფალ SO₂-ს „წვავს", ამიტომ ჩამოსხმის შემდეგ ღვინოს ხშირად „ბოთლის შოკი" აქვს — ის რამდენიმე კვირა დახურული და უარომატოა.
| საცობი | OTR, მგ O₂ წელიწადში | თავისებურება |
|---|---|---|
| ნატურალური კორპი | ≈ 0.1–1 (+ ≈ 1 მგ პირველ თვეებში) | ტრადიციული; ცვალებადი; TCA-ს რისკი |
| ტექნიკური (წებოვანი) კორპი | ≈ 0.5–1.5 | იაფი, მოკლევადიანი შენახვისთვის |
| სინთეტიკური | ≈ 1–3 | ახალგაზრდა ღვინისთვის, 1–2 წელი |
| ხრახნიანი, Saranex | ≈ 0.3–0.8 | ზომიერი ჟანგბადი, სტაბილური |
| ხრახნიანი, Saran-tin | ≈ 0.02–0.1 | თითქმის ჰერმეტული — რედუქციის რისკი |
| მინის საცობი | ≈ 0.05–0.2 | ესთეტიკური, ჰერმეტული |
კორპის ხე (Quercus suber) დრეკადი და ფოროვანია, ამიტომ კორპი ჟანგბადს მცირე რაოდენობით ატარებს. ბოთლში ჩატენისას კორპის უჯრედებიდან ჰაერი გამოიდევნება და პირველ თვეებში ღვინოს დამატებით ≈ 1 მგ ჟანგბადს აძლევს. ბუნებრივი კორპების ჟანგბადგამტარობა ერთმანეთისგან ათჯერ და მეტჯერ შეიძლება განსხვავდებოდეს, რაც ერთი და იმავე ღვინის ბოთლებს შორის განსხვავების ერთ-ერთი მიზეზია.
კორპის მთავარი დეფექტი 2,4,6-ტრიქლორანიზოლია (TCA) — „კორპის" ობისებრი სუნი, რომელიც ნანოგრამებში (ლიტრზე რამდენიმე ნგ) იგრძნობა (იხ. VII თავი).
ბოთლში ღვინოში ნელი ქიმიური რეაქციები მიმდინარეობს: ტანინებისა და ანთოციანების პოლიმერიზაცია (ფერი იცვლება, ტანინი რბილდება), არომატის ცვლილება (ხილის ტონების კლება, დავარგების „ბუკეტის" წარმოქმნა), ეთერების ჰიდროლიზი და წარმოქმნა. მათი სიჩქარე არენიუსის კანონს ემორჩილება:
$$k(T) = k_{13}\,Q_{10}^{(T-13)/10}.$$
თუ $Q_{10} \approx 2$, 23 °C-ზე ღვინო ორჯერ სწრაფად ბერდება, ვიდრე 13 °C-ზე. რადგან სიჩქარე ექსპონენტურია, მერყევი ტემპერატურისას საშუალო სიჩქარე საშუალო ტემპერატურის სიჩქარეზე მეტია:
$$\bar k = \frac{1}{T_p}\int_0^{T_p} k\bigl(T(t)\bigr)\,dt \;>\; k(\bar T).$$
ამას ემატება ის, რომ ტემპერატურის რყევისას ღვინო ფართოვდება და იკუმშება და კორპით ჰაერს „სუნთქავს". იდეალური შენახვა: 10–15 °C, მცირე რყევით, 60–75% ტენიანობა, სიბნელე, ვიბრაციის გარეშე, კორპიანი ბოთლი — ჰორიზონტალურად, რომ კორპი არ გამოშრეს.
P. Ribéreau-Gayon et al., „Handbook of Enology", ტ. 2 (ჩამოსხმა, საცობები, ბოთლში დავარგება); P. Lopes et al., „Impact of oxygen dissolved at bottling and transmitted through closures on the composition and sensory properties of a Sauvignon Blanc wine during bottle storage", J. Agric. Food Chem. 57 (2009); M. Ugliano, „Oxygen contribution to wine aroma evolution during bottle aging", J. Agric. Food Chem. 61 (2013); AWRI-ის საცობების კვლევა. OTR-ის მნიშვნელობები შეფასებებია და მწარმოებლის მიხედვით იცვლება.
1. „ჟანგბადი ჩამოსხმისას" რეჟიმში შეიყვანე ღვინოში გახსნილი ჟანგბადი, ბოთლის მოცულობა, ცარიელი სივრცე და აირი, რომლითაც ის არის სავსე. ნახავ ჯამურ ჟანგბადს (TPO), რამდენი მოდის ცარიელ სივრცეზე და რამდენ თავისუფალ SO₂-ს დახარჯავს ღვინო. გრაფიკი სამ აირს ადარებს.
2. „საცობისა და SO₂-ის" რეჟიმში აირჩიე საცობი, შეიყვანე თავისუფალი SO₂ და TPO ჩამოსხმისას, შენახვის ხანგრძლივობა და მინიმალური SO₂. ნახავ, რამდენი SO₂ დარჩება, როდის დაეცემა ის მინიმუმამდე და რამდენად არის რედუქციის რისკი. გრაფიკზე ექვსივე საცობი ჩანს.
3. „შენახვის ტემპერატურის" რეჟიმში შეიყვანე საშუალო ტემპერატურა, წლიური რყევა, შენახვის ხანგრძლივობა და Q10. ნახავ, რამდენად სწრაფად ბერდება ღვინო 13 °C-თან შედარებით, ეფექტურ ტემპერატურას და ღვინის „ქიმიურ" ასაკს.
• ჩამოსხმამდე ღვინო გაზომე: თავისუფალი SO₂ (თეთრისთვის ≈ 30–35, წითლისთვის ≈ 25–30 მგ/ლ, pH-ის მიხედვით — იხ. IV თავი), სტაბილურობის ტესტები, და სასურველია გახსნილი ჟანგბადიც.
• ბოთლები ჩამოსხმამდე CO₂-ით ან აზოტით გამოდევნე, ან ჩამოასხი ქვემოდან, შლანგით, რომ ღვინო არ იშხეფოს.
• კორპი ნორმალური ზომის აირჩიე და სუფთა, მშრალ ადგილას შეინახე. ბოთლი კორპის ჩატენის შემდეგ რამდენიმე წუთი ვერტიკალურად დატოვე, რომ კორპი გაიშალოს.
• ახალგაზრდა, ხილოვანი ღვინისთვის — ხრახნიანი საცობი ან სინთეტიკური კორპი; დასავარგებელი ღვინისთვის — ხარისხიანი ნატურალური კორპი ან Saranex.
• ბოთლები ბნელ, გრილ (10–15 °C), სტაბილური ტემპერატურის ადგილას შეინახე. ბინის კარადა ზაფხულში 25 °C-ზე მაღლა თბება და ღვინოს ორჯერ და მეტჯერ სწრაფად აბერებს.
მოდელის რიცხვები საილუსტრაციოა და საცობის მწარმოებელზე და ღვინოზეა დამოკიდებული.
1. რატომ აქვს ხრახნიანი საცობით დახურულ ბოთლს ჩამოსხმისას ჟანგბადის მეტი რისკი?
60 მლ ჰაერი ≈ 17 მგ ჟანგბადს შეიცავს, ანუ 750 მლ ბოთლში ≈ 2.2 მგ/ლ. ამიტომ ხრახნიანი საცობისას ცარიელ სივრცეს CO₂-ით ან აზოტით დევნიან.
2. რატომ აბერებს ღვინოს მერყევი ტემპერატურა უფრო მეტად, ვიდრე იგივე საშუალო მუდმივი ტემპერატურა?
არენიუსის კანონი ამოზნექილი ფუნქციაა, ამიტომ სიჩქარის საშუალო საშუალო ტემპერატურის სიჩქარეზე მეტია. ამას გარდა, რყევისას ღვინო ფართოვდება და იკუმშება და კორპით ჰაერს „სუნთქავს".
3. რომელი საცობი ატარებს ყველაზე ნაკლებ ჟანგბადს?
Saran-tin შუასადებში თუნუქის ფენაა, რომელიც ჟანგბადს თითქმის არ ატარებს. ეს ღვინის ახალ არომატს ინარჩუნებს, მაგრამ რედუქციული (გოგირდოვანი) სუნის რისკს ზრდის.