თავი IX · ხილის ღვინოები
ყურძნის მჟავიანობას ღვინის და ვაშლის მჟავა ქმნის, ხილისას კი — ძირითადად ვაშლის და ლიმონის მჟავა, ზოგჯერ იზოლიმონისა და ქინის მჟავაც. მჟავის ტიპი განსაზღვრავს გემოს, pH-ს, ბაქტერიულ რისკებს და იმას, თუ როგორ შეიძლება მჟავიანობის შეცვლა: ღვინის მჟავის ნაკლებობის გამო ყურძნის ღვინოში აპრობირებული ბევრი ხერხი ხილის ღვინოში სხვაგვარად მუშაობს.
მჟავების წილები ექვივალენტების მიხედვით — საილუსტრაციო, ლიტერატურის ტიპური მნიშვნელობებით; ჯიშის მიხედვით ძლიერ იცვლება (მაგ. ბროწეულში ტკბილ ჯიშებში ვაშლის მჟავა ჭარბობს, მჟავეში — ლიმონის). ვაშლმჟავა-რძემჟავა დუღილისას ვაშლის მჟავის ყოველი 2 ექვივალენტი რძემჟავას 1 ექვივალენტად იქცევა, ამიტომ მჟავიანობა ეცემა ვაშლის მჟავის წილის ნახევრით.
TA = V·N·E / Vs, სადაც E — მჟავის ექვივალენტური მასა: ღვინის 75, ვაშლის 67, უწყლო ლიმონის 64, გოგირდმჟავის 49 გ/ექვ. ტიტრაცია pH 8.2-მდე (ფენოლფტალეინი) ან pH 7.0-მდე (ევროპული პრაქტიკა) ტარდება — შედეგები ~5%-ით განსხვავდება. ხილის ღვინოში რეკომენდებულია pH-მეტრით ტიტრაცია: მუქი წვენის ფერი ინდიკატორის ფერცვლას ფარავს.
ქიმიური დოზები თეორიულია: 1 გ KHCO₃ = 0.75 გ, 1 გ CaCO₃ = 1.50 გ ღვინის მჟავის ექვივალენტი. ყურძნის ღვინოში დამატებით ილექება ტარტრატი, ხილის ღვინოში კი ღვინის მჟავა ცოტაა — კალიუმის და კალციუმის მალატები და ციტრატები ხსნადია და ღვინოში რჩება (მარილიანი გემო, კალციუმის შემდგომი დალექვის რისკი). ქიმიურ დემჟავიანებას ჩვეულებრივ 1.5–2 გ/ლ-ით ზღუდავენ. pH-ის ცვლილება შეფასებულია ბუფერული ტევადობით: ΔpH ≈ Δმეკვ / β.
ხილის მჟავები სუსტი ორგანული მჟავებია — მოლეკულაში ერთი, ორი ან სამი კარბოქსილის ჯგუფით. მათი სიძლიერე დისოციაციის კონსტანტით (pKa) გამოიხატება: რაც უფრო დაბალია pKa, მით უფრო ძლიერია მჟავა და მით მეტად ამცირებს pH-ს იმავე კონცენტრაციისას.
| მჟავა | კარბოქსილები | pKa | ექვ. მასა, გ/ექვ | სად ჭარბობს | გემო |
|---|---|---|---|---|---|
| ღვინის | 2 | 2.98; 4.34 | 75 | ყურძენი | მკვეთრი, „მყარი" |
| ვაშლის | 2 | 3.40; 5.11 | 67 | ვაშლი, ალუბალი, ალუჩა, შინდი | მწვანე ვაშლის, ხანგრძლივი |
| ლიმონის | 3 | 3.13; 4.76; 6.40 | 64 | ჟოლო, შავი მოცხარი, ბროწეული | სუფთა, „ცოცხალი", ხანმოკლე |
| იზოლიმონის | 3 | 3.29; 4.71; 6.40 | 64 | მაყვალი | ლიმონისას მსგავსი |
| ქინის | 1 | 3.46 | 192 | ქლიავი, კომში, მსხალი | რბილი, მომწარო |
| რძის | 1 | 3.86 | 90 | ჩნდება დუღილისას | რბილი |
ღვინის მჟავა ყველაზე ძლიერია და ბაქტერიები მას თითქმის არ შლიან — სწორედ ამიტომაა ყურძნის ღვინო მიკრობიოლოგიურად მდგრადი. ხილის უმეტესობაში ის თითქმის არ არის. ხილის მჟავების წილები (ექვივალენტების მიხედვით) კალკულატორის პირველ რეჟიმშია; ისინი საილუსტრაციოა და ჯიშის მიხედვით ძლიერ იცვლება.
საერთო (ტიტრული) მჟავიანობა ყველა ტიტრული წყალბადის იონის ჯამია — როგორც დისოციირებულის, ისე არადისოციირებულის. იგი ტიტრაციით იზომება:
$$TA = \frac{V_{NaOH}\cdot N\cdot E}{V_s}$$
სადაც $V_{NaOH}$ — ტუტის ხარჯი (მლ), N — ნორმალობა, E — იმ მჟავის ექვივალენტური მასა, რომლითაც შედეგი გამოიხატება (ღვინის მჟავისთვის 75), $V_s$ — სინჯის მოცულობა (მლ). შედეგი გ/ლ-შია. ერთი და იგივე მჟავიანობა სხვადასხვა მჟავაზე სხვადასხვა რიცხვით გამოისახება: 6.0 გ/ლ ღვინის მჟავაზე = 5.36 გ/ლ ვაშლის მჟავაზე = 80 მეკვ/ლ.
pH კი თავისუფალი წყალბადის იონების კონცენტრაციაა და მჟავების სიძლიერეზე, მათ რაოდენობასა და მარილების (პირველ რიგში კალიუმის) შემცველობაზეა დამოკიდებული. ამიტომ ორ ღვინოს ერთნაირი მჟავიანობით შეიძლება სხვადასხვა pH ჰქონდეს. ხილი ხშირად კალიუმით მდიდარია — ამიტომ ხილის ღვინის pH შეიძლება მაღალი იყოს მაღალი მჟავიანობის დროსაც.
ღვინო ბუფერული ხსნარია: მჟავა ან ტუტე pH-ს ნაკლებად ცვლის, ვიდრე წყალში. ბუფერული ტევადობა β აჩვენებს, რამდენი მეკვ/ლ ტუტე ან მჟავა სჭირდება pH-ის ერთი ერთეულით შეცვლას. მცირე ცვლილებებისთვის:
$$\Delta\mathrm{pH} \approx \frac{\Delta TA\ [\text{მეკვ/ლ}]}{\beta}$$
β ღვინის მჟავების შემცველობაზე და pH-ზეა დამოკიდებული; კალკულატორში ის შეყვანილი პარამეტრია. ზუსტი პროგნოზისთვის უმჯობესია მცირე სინჯზე ცდა: დაამატე დოზა 100 მლ ღვინოს და გაზომე pH.
1. გაზავება წყლით ან ნაკლებად მჟავე ხილთან შერევა — ყველაზე მარტივი გზაა, მაგრამ არომატს და ექსტრაქტს ამცირებს (იხ. „ხილის ტკბილის მომზადება").
2. ვაშლმჟავა-რძემჟავა დუღილი — რძემჟავა ბაქტერიები (Oenococcus oeni) ვაშლის მჟავას რძემჟავად და CO₂-ად აქცევს. ორფუძიანი მჟავა ერთფუძიანად იქცევა, ამიტომ მჟავიანობა ვაშლის მჟავის ექვივალენტების ნახევრით ეცემა:
$$\Delta TA = \frac{TA\cdot x_{mal}}{2}$$
სადაც $x_{mal}$ — ვაშლის მჟავის წილი. ეს ხერხი ეფექტურია ვაშლის, ალუბლის, ალუჩისა და შინდის ღვინოში. ლიმონის მჟავით მდიდარ ხილში (ჟოლო, შავი მოცხარი) კი ბაქტერიები ლიმონის მჟავას შლიან და დიაცეტილს (კარაქის სუნი) და ძმარმჟავას წარმოქმნიან.
3. ქიმიური დემჟავიანება. კალიუმის ბიკარბონატი (KHCO₃) და კალციუმის კარბონატი (CaCO₃) მჟავას ანეიტრალებს: 1 გ KHCO₃ თეორიულად 0.75 გ, 1 გ CaCO₃ — 1.50 გ ღვინის მჟავის ექვივალენტს. ყურძნის ღვინოში წარმოქმნილი ტარტრატები ილექება და ღვინიდან გამოდის. ხილის ღვინოში ღვინის მჟავა თითქმის არ არის, მალატები და ციტრატები კი ხსნადია — მარილი ღვინოში რჩება, გემოს ამარილიანებს, კალციუმი კი შეიძლება მოგვიანებით დაილექოს. ამიტომ ქიმიურ დემჟავიანებას ხილის ღვინოში 1.5–2 გ/ლ-ით ზღუდავენ.
4. ბიოლოგიური დემჟავიანება საფუარით. საფუარი Schizosaccharomyces pombe ვაშლის მჟავას ეთანოლად გარდაქმნის (ე.წ. ვაშლმჟავა-ალკოჰოლური დუღილი); ზოგი Saccharomyces-ის შტამიც ვაშლის მჟავის 20–40%-ს მოიხმარს. ეს ხერხი ლიმონის მჟავას არ ეხება.
დაბალმჟავიან ხილს (ხურმა, თუთა, მსხალი) მჟავა უნდა დაემატოს — უპირველესად pH-ის დასაწევად, რომ SO₂ ეფექტურად იმოქმედოს და ბაქტერიები არ განვითარდეს. ღვინის მჟავა ყველაზე ძლიერია და ბაქტერიებისთვის მდგრადი, მაგრამ კალიუმით მდიდარ ღვინოში ნაწილი ტარტრატის სახით ილექება — ამიტომ მის შემდეგ ცივი სტაბილიზაცია სასურველია. ვაშლის მჟავა რბილია, მაგრამ ვაშლმჟავა-რძემჟავა დუღილით შეიძლება დაიშალოს. ლიმონის მჟავა ხილის არომატს „ახალისებს", თუმცა ბაქტერიულად არამდგრადია; ყურძნის ღვინოში ევროკავშირი მის საბოლოო შემცველობას 1 გ/ლ-ით ზღუდავს. მჟავა ყოველთვის ნაწილ-ნაწილ ემატება, სინჯზე წინასწარი ცდით.
P. Ribéreau-Gayon et al., Handbook of Enology, ტ. 1–2 (Wiley); R. S. Jackson, Wine Science (Academic Press); Y. Margalit, Concepts in Wine Chemistry (Wine Appreciation Guild); H. Volschenk, H. J. J. van Vuuren, M. Viljoen-Bloom, Malic acid in wine: origin, function and metabolism during vinification (S. Afr. J. Enol. Vitic., 2006); OIV, Compendium of International Methods of Analysis — Total acidity (OIV-MA-AS313-01); A. C. Hulme (ed.), The Biochemistry of Fruits and their Products. ხილის მჟავების წილები და ბუფერული ტევადობის მნიშვნელობა საილუსტრაციოა.
1. „მჟავების პროფილის" რეჟიმში აირჩიე ხილი და შეიყვანე მისი მჟავიანობა: ბარათები აჩვენებს დომინანტ მჟავას, ვაშლისა და ლიმონის მჟავის წილს და იმას, რამდენით შემცირდება მჟავიანობა ვაშლმჟავა-რძემჟავა დუღილის შემდეგ. დიაგრამა ყველა ხილის მჟავების შემადგენლობას ადარებს; შენი ხილი ჩარჩოთია მონიშნული.
2. „ტიტრაციისა და გადაყვანის" რეჟიმში შეიყვანე NaOH-ის ხარჯი, მისი ნორმალობა და სინჯის მოცულობა: მიიღებ მჟავიანობას ღვინის, ვაშლისა და ლიმონის მჟავაზე და ექვივალენტებში.
3. „მჟავიანობის კორექციის" რეჟიმში აირჩიე ხილი, შეიყვანე ამჟამინდელი და სასურველი მჟავიანობა, pH, ბუფერული ტევადობა და მოცულობა: კალკულატორი გირჩევს ხერხს, ითვლის დოზას და აფასებს ახალ pH-ს. დიაგრამა აჩვენებს, რამდენით შეუძლია თითოეულ ხერხს მჟავიანობის შემცირება პრაქტიკულ ზღვრებში.
• 10 მლ ღვინო, 8 მლ 0.1 N NaOH → 6.0 გ/ლ ღვინის მჟავაზე, 5.36 გ/ლ ვაშლის მჟავაზე, 80 მეკვ/ლ.
• ვაშლის ღვინო, 9 → 7 გ/ლ: ვაშლის მჟავა ჭარბობს, საკმარისია ვაშლმჟავა-რძემჟავა დუღილი; pH დაახლოებით 0.3 ერთეულით მოიმატებს (β = 90 მეკვ/ლ·pH-ზე).
• კომშის ღვინო, 13 → 7 გ/ლ: ქიმიური დემჟავიანება მარტო საკმარისი არ არის; საჭიროა გაზავება ან ნაკლებად მჟავე ხილთან შერევა.
• მუქ ღვინოში ტიტრაციის ბოლო წერტილი pH-მეტრით განსაზღვრე (pH 8.2): ფენოლფტალეინის ფერცვლა მუქ ფონზე არ ჩანს.
• ქიმიური დემჟავიანებისას ჯერ ცდა ჩაატარე 100 მლ ღვინოზე და გასინჯე — მარილიანი გემო მცირე დოზებზეც შეიძლება იგრძნობოდეს.
• ლიმონის მჟავით მდიდარ ღვინოში ვაშლმჟავა-რძემჟავა დუღილის თავიდან ასაცილებლად შეინარჩუნე საკმარისი SO₂ და დაბალი ტემპერატურა.
• მჟავის დამატების შემდეგ გაზომე pH: მიზანი ხილის ღვინოში ჩვეულებრივ 3.2–3.6-ია.
1. რატომ არ მუშაობს კალციუმის კარბონატით დემჟავიანება ვაშლის ღვინოში ისე, როგორც ყურძნისაში?
ყურძნის ღვინოში დამატებული კალციუმი კალციუმის ტარტრატად ილექება და ღვინიდან გამოდის. ვაშლის ღვინოში ტარტრატი არ არის — მარილი ხსნარში რჩება, გემოს ცვლის და შეიძლება მოგვიანებით დაილექოს.
2. შავ მოცხარში მჟავების ~85% ლიმონის მჟავაა. რას მოუტანს ვაშლმჟავა-რძემჟავა დუღილი?
რძემჟავა ბაქტერიები ვაშლის მჟავას რძემჟავად აქცევს — ის შავ მოცხარში ცოტაა. ლიმონის მჟავას კი ზოგი შტამი შლის და კარაქის სუნსა და აქროლად მჟავიანობას იძლევა.
3. 10 მლ ღვინის ტიტრაციას 8 მლ 0.1 N NaOH დასჭირდა. რას უდრის მჟავიანობა ღვინის მჟავაზე?
TA = 8 · 0.1 · 75 / 10 = 6.0 გ/ლ. ვაშლის მჟავაზე იგივე მჟავიანობა 5.4 გ/ლ იქნება.