მეღვინეობის ლაბორატორია
ხილის ღვინოები / ხილის ტკბილის მომზადება

თავი IX · ხილის ღვინოები

ხილის ტკბილის მომზადება

ყურძენი ბუნებრივად „დაბალანსებული" ნედლეულია: საკმარისი შაქარი 12–14% ალკოჰოლისთვის და ზომიერი მჟავიანობა. ხილის უმეტესობა ასე არ არის — მაყვალს და ჟოლოს შაქარი აკლია, შინდსა და ალუჩას მჟავა ჭარბობს, ხურმას კი მჟავა თითქმის არ აქვს. ამიტომ ხილის ღვინის ტკბილს ამზადებენ: აზავებენ წყლით, უმატებენ შაქარს და, საჭიროებისას, მჟავას.

ხილი

წვენის ტიპური მნიშვნელობები (საილუსტრაციო): Brix, საერთო მჟავიანობა (გ/ლ, ღვინის მჟავაზე გადაყვანილი), pH, წვენის გამოსავალი და ტანინი. ჯიში, სიმწიფე და წელი მათ ფართოდ ცვლის — ზუსტი რიცხვისთვის წვენი თავად გაზომე. შაქარი: S ≈ 0.92·10·Brix·ρ (ხილში ~8% არაშაქრული ხსნადი ნივთიერებაა), პოტენციური ალკოჰოლი = S/17.

შაქარი—გ/ლ
მჟავიანობა—გ/ლ
pH—
პოტენციური ალკოჰოლი—%

ხილი და მიზანი

თუ წვენის მჟავიანობა მიზანზე მაღალია, კალკულატორი წყლით აზავებს, სანამ მჟავიანობა მიზანს არ მიაღწევს, და აკლებულ შაქარს საქაროზით ავსებს (1 კგ საქაროზა ≈ 0.62 ლ მოცულობა და 1.05 კგ ჰექსოზა). თუ მჟავიანობა დაბალია, წყალს არ უმატებს და მჟავას ამატებს. ხილის ღვინოებში მიზნობრივი მჟავიანობა ჩვეულებრივ 5–8 გ/ლ-ია, ალკოჰოლი — 10–13%. დიდი გაზავება არომატს ასუსტებს.

წყალი—ლ
შაქარი (საქაროზა)—კგ
მჟავა—გ
ტკბილის მოცულობა—ლ

სამი ხილი

ნარევის შაქარი და მჟავიანობა წვენების მოცულობით შეწონილი საშუალოა. pH წყალბადის იონების შეწონილი საშუალოდან არის შეფასებული — ეს უხეში მიახლოებაა, რადგან ბუფერული სისტემები შერევისას ურთიერთქმედებს (იხ. „ხილის მჟავები").

წვენი—ლ
ნარევის შაქარი—გ/ლ
ნარევის მჟავიანობა—გ/ლ
პოტენციური ალკოჰოლი—%

ხილი და ყურძენი

ყურძენი ღვინისთვის თითქმის იდეალური ნედლეულია: მწიფე ყურძნის წვენში 200–250 გ/ლ შაქარია, რაც 12–14% ალკოჰოლს იძლევა, მჟავიანობა 5–9 გ/ლ-ია, pH 3.1–3.6, აზოტი და ტანინიც საკმარისია. სხვა ხილი ამ ბალანსს იშვიათად აღწევს. განსხვავებები ოთხ ჯგუფად შეიძლება დავყოთ:

1. შაქარი — ხილის უმეტესობაში 8–15 °Bx-ია, ანუ 4–9% პოტენციური ალკოჰოლი. ასეთი ღვინო სუსტი და მიკრობიოლოგიურად არამდგრადია.
2. მჟავიანობა — ზოგ ხილში (შინდი, ალუჩა, შავი მოცხარი) 25–30 გ/ლ-ს აღწევს, ზოგში (ხურმა, თუთა, მსხალი) 2–4 გ/ლ-მდე ეცემა. თან მჟავების შემადგენლობაც სხვაა: ყურძენში ღვინისა და ვაშლის მჟავა ჭარბობს, ხილში — ვაშლის ან ლიმონის მჟავა, მაყვალში იზოლიმონის მჟავაც (იხ. „ხილის მჟავები").
3. პექტინი — ხილში ბევრად მეტია, ართულებს წვენის გამოწურვასა და დაწმენდას და მეთანოლის წყაროა (იხ. „პექტინი და მეთანოლი").
4. ტანინი და ფერი — ბროწეულსა და შავ მოცხარში ბევრია, მსხალსა და ატამში — ცოტა (იხ. „სხეული, ტანინი და ფერი").

ტიპური შემადგენლობა

ქვემოთ მოცემულია წვენის ტიპური მნიშვნელობები. ისინი საილუსტრაციოა და ჯიშის, სიმწიფისა და წლის მიხედვით ფართოდ იცვლება: მაგალითად, ბროწეულის წვენის მჟავიანობა ჯიშის მიხედვით 2–35 გ/ლ-ის (ვაშლის მჟავაზე) ფარგლებშია. ამიტომ ყოველი პარტიისთვის Brix და მჟავიანობა თავად უნდა გაიზომოს (იხ. „საზომი ხელსაწყოები და ანალიზები").

ხილი°Bxმჟავიანობა, გ/ლ (ღვინის მჟავაზე)pHძირითადი მჟავა
ვაშლი1273.5ვაშლის
მსხალი123.53.9ვაშლის, ლიმონის
კომში9133.4ვაშლის
ბროწეული15123.3ლიმონის, ვაშლის
ალუჩა10252.9ვაშლის
ალუბალი15173.4ვაშლის
მაყვალი10123.2იზოლიმონის, ვაშლის
ჟოლო10203.2ლიმონის
შინდი13302.9ვაშლის
ხურმა1825.6ვაშლის

შაქარი და პოტენციური ალკოჰოლი

Brix ხსნადი ნივთიერებების მასური წილია. ყურძენში მისი ~90% შაქარია, ხილში არაშაქრული ნივთიერებების (მჟავები, პექტინი, მარილები) წილი უფრო დიდია. კალკულატორი შაქარს ასე აფასებს:

$$S \approx 0.92\cdot 10\cdot \mathrm{Brix}\cdot\rho,\qquad \rho \approx 1 + 0.004\cdot\mathrm{Brix}$$

სადაც S — შაქარი გ/ლ-ში, ρ — წვენის სიმკვრივე. 1% ალკოჰოლისთვის დაახლოებით 17 გ/ლ შაქარია საჭირო (16.5–18, საფუარისა და დუღილის პირობების მიხედვით), ამიტომ პოტენციური ალკოჰოლი ≈ S/17.

შაქარს ჩვეულებრივ საქაროზის სახით უმატებენ. საფუარის ინვერტაზა მას გლუკოზად და ფრუქტოზად შლის; ჰიდროლიზისას წყალი მიიერთება, ამიტომ 1 კგ საქაროზა 1.053 კგ ჰექსოზას იძლევა. გახსნილი საქაროზა მოცულობასაც ზრდის — დაახლოებით 0.62 ლ ყოველ კილოგრამზე. ეს მცირე სიდიდე არ არის: 4 კგ შაქარი ტკბილის მოცულობას 2.5 ლიტრით ზრდის და შესაბამისად ავიწროებს მჟავიანობასაც.

გაზავება: მასის ბალანსი

გაზავებისას შაქრისა და მჟავის მასა არ იცვლება, იცვლება მხოლოდ მოცულობა. თუ წვენის მოცულობაა $V_j$, შაქარი $S_j$, მჟავიანობა $A_j$, ხოლო მიზანია $S_t$ და $A_t$, მაშინ:

$$V = \frac{A_j V_j}{A_t},\qquad m = \frac{S_t V - S_j V_j}{1050},\qquad W = V - V_j - 0.62\,m$$

სადაც V — ტკბილის საბოლოო მოცულობა (ლ), m — საქაროზა (კგ), W — წყალი (ლ). მაგალითად, 15 ლ მაყვლის წვენი (12 გ/ლ) 6.5 გ/ლ მჟავიანობამდე 27.7 ლ-მდე უნდა გაზავდეს; 12% ალკოჰოლისთვის საჭიროა 4.0 კგ შაქარი და 10.2 ლ წყალი.

თუ მჟავიანობა მიზანზე დაბალია (ხურმა, თუთა, მსხალი), წყალი არ ემატება — პირიქით, მჟავა უნდა დაემატოს. თუ წვენის მჟავიანობა ძალიან მაღალია (შინდი, ალუჩა), გაზავება 50%-ს აჭარბებს და ღვინის არომატი სუსტდება. ასეთ შემთხვევაში უმჯობესია სხვა ხილთან შერევა (კალკულატორის „ხილის ნარევის" რეჟიმი) ან მჟავიანობის ქიმიური შემცირება (იხ. „ხილის მჟავები").

მჟავის დამატება

მჟავიანობა ტიტრაციით იზომება და ერთი მჟავის ექვივალენტად გამოისახება; ჩვენ ყველგან ღვინის მჟავას ვიყენებთ. სხვა მჟავის დამატებისას მასა ექვივალენტური მასების თანაფარდობით გადაიყვანება: ღვინის მჟავა — 75 გ/ექვ, ვაშლის — 67, უწყლო ლიმონის — 64. ანუ 1 გ ღვინის მჟავის ექვივალენტისთვის საჭიროა 0.89 გ ვაშლის ან 0.85 გ ლიმონის მჟავა. ლიმონის მჟავა ბაქტერიებით ადვილად იშლება (დიაცეტილი, აქროლადი მჟავიანობა), ამიტომ ვაშლმჟავა-რძემჟავა დუღილის დაგეგმვისას მას ერიდებიან.

აზოტი და დუღილი

ხილის წვენებში საფუარისთვის ხელმისაწვდომი აზოტი ხშირად ცოტაა (ვაშლის წვენში — დაახლოებით 50–150 მგ/ლ), გაზავება კი მას კიდევ ამცირებს. ამიტომ ხილის ტკბილს ხშირად სჭირდება საფუარის საკვები (დიამონიუმის ფოსფატი, საფუარის ექსტრაქტი), თორემ დუღილი შეიძლება შეჩერდეს ან გოგირდწყალბადის სუნი გაჩნდეს (იხ. „ტკბილის მომზადება დუღილისთვის", რეჟიმი „საფუარი და აზოტი").

კურკები

გარგრის, ბლის, ალუბლისა და ქლიავის კურკები ამიგდალინს შეიცავს, რომლის დაშლითაც ციანწყალბადი გამოიყოფა. ამიტომ ამ ხილს კურკის გაუტეხლად ამუშავებენ ან კურკას აცლიან, ხოლო ხანგრძლივ მაცერაციას დამსხვრეულ კურკასთან ერიდებიან.

წყაროები

R. S. Jackson, Wine Science: Principles and Applications (Academic Press), ხილის ღვინოების თავი; WineMaker Magazine, ხილის ღვინის მჟავიანობის შესახებ (ხილის მჟავიანობის საშუალო მნიშვნელობები); A. C. Hulme (ed.), The Biochemistry of Fruits and their Products (1971); H. McGee, The Curious Cook (ხილის შაქრისა და მჟავის ცხრილი); ბროწეულის წვენის შემადგენლობა: Hasnaoui et al., International Journal of Food Properties (ტუნისის 30 ნიმუში); USDA FoodData Central. ცხრილის მნიშვნელობები საილუსტრაციოა.

როგორ გამოვიყენოთ ეს გვერდი

1. „ხილის ცხრილის" რეჟიმში აირჩიე ხილი: ბარათები აჩვენებს მის ტიპურ შაქარს, მჟავიანობას, pH-ს და პოტენციურ ალკოჰოლს. დიაგრამაზე ყველა ხილია შაქრისა და მჟავიანობის კოორდინატებში, ფერი pH-ს აჩვენებს, მწვანე მართკუთხედი კი — მწიფე ყურძნის ზონას. ცხრილის დალაგება შეგიძლია შეცვალო.

2. „ტკბილის გაანგარიშების" რეჟიმში აირჩიე ხილი (ველები ტიპური მნიშვნელობებით შეივსება), შეიყვანე ხილის მასა და, თუ გაზომე, საკუთარი Brix და მჟავიანობა. მიუთითე მიზნობრივი ალკოჰოლი და მჟავიანობა — კალკულატორი გამოთვლის წყალს, შაქარს, მჟავას და ტკბილის მოცულობას.

3. „ხილის ნარევის" რეჟიმში აირჩიე ორი ან სამი ხილი და მათი მასა: მიიღებ ნარევის შაქარს, მჟავიანობას და უხეშად შეფასებულ pH-ს.

მაგალითები

• მაყვალი, 20 კგ, 0.75 ლ/კგ, 10 °Bx, 12 გ/ლ → 12% და 6.5 გ/ლ: 10.2 ლ წყალი, 4.0 კგ შაქარი, 27.7 ლ ტკბილი.

• ხურმა, 20 კგ, 18 °Bx, 2 გ/ლ → 12% და 6.5 გ/ლ: წყალი არ ემატება, 0.3 კგ შაქარი და ~46 გ ღვინის მჟავა.

• ვაშლი 10 კგ + კომში 5 კგ: კომში ნარევს მჟავიანობასა და არომატს მატებს, ვაშლი — შაქარსა და წვენს.

პრაქტიკული რჩევები

• ნუ დაეყრდნობი ცხრილს: გაზომე წვენის Brix რეფრაქტომეტრით და მჟავიანობა ტიტრაციით, რადგან ერთი და იგივე ხილი წლიდან წლამდე ძლიერ იცვლება.

• შაქარი ნაწილ-ნაწილ დაამატე — ჯერ ნახევარი, დანარჩენი დუღილის პირველ დღეებში; ასე საფუარი ნაკლებ ოსმოსურ სტრესს განიცდის.

• მჟავა დაამატე ცოტ-ცოტა და ყოველი დამატების შემდეგ გასინჯე: ტკბილის გემო ღვინისაზე ტკბილია, მჟავა კი ალკოჰოლის ფონზე უფრო მკვეთრად იგრძნობა.

• წყალი სუფთა და ქლორის გარეშე უნდა იყოს; თუ ონკანის წყალს იყენებ, წინასწარ ადუღე და გააციე.

• დაბალი აზოტის გამო ხილის ტკბილს ჩვეულებრივ საფუარის საკვები სჭირდება.

1. მაყვლის წვენს 12 გ/ლ მჟავიანობა აქვს. რამდენჯერ უნდა გაზავდეს, რომ მჟავიანობა 6 გ/ლ გახდეს?

გაზავებისას მჟავის მასა არ იცვლება: 12·V = 6·V′, ე.ი. V′ = 2V. ერთ ლიტრ წვენს ერთი ლიტრი წყალი ემატება, შაქარი კი შესაბამისად უნდა შეივსოს.

2. რატომ უმატებენ ხილის ტკბილს შაქარს თითქმის ყოველთვის?

10 °Bx წვენი ~5% პოტენციურ ალკოჰოლს იძლევა. ასეთი ღვინო მდგრადი არ არის, ამიტომ შაქარს ~17 გ/ლ-ის ოდენობით უმატებენ თითოეულ დამატებით პროცენტზე.

3. ხურმის წვენი თითქმის უმჟავოა (pH ~5.6). რა არის მთავარი რისკი?

pH 3.6-ზე მაღლა მოლეკულური SO₂-ის წილი მკვეთრად ეცემა და ღვინო მიკრობიოლოგიურად არამდგრადი ხდება. ამიტომ დაბალმჟავიან ხილს ღვინის ან ლიმონის მჟავას უმატებენ.