თავი III · ალკოჰოლური დუღილი
როგორ გარდაქმნიან რძემჟავა ბაქტერიები მკვეთრ ვაშლმჟავას რბილ რძემჟავად: რა პირობებში იწყება ეს დუღილი, რამდენ ხანს გრძელდება ქვევრში ან ავზში, და როგორ იცვლება ღვინის მჟავიანობა და pH.
ფაქტორები 0–1 შკალაზე: 1 — ბაქტერიისთვის ოპტიმალური, 0 — სრული დათრგუნვა. საერთო ხელსაყრელობა მათი ნამრავლია. მოდელი Oenococcus oeni-ს ლიტერატურულ ზღვრებზეა დაფუძნებული და საილუსტრაციოა: შტამებს შორის განსხვავება დიდია.
O. oeni-ს ზრდა: dX/dt = μ·f·X(1 − X/Xmax) − kd·X; ვაშლმჟავას მოხმარება მიხაელის-მენტენის კინეტიკით, ბაქტერიების რაოდენობის პროპორციულად. დასრულება — ვაშლმჟავა ≤ 0.1 გ/ლ (ქაღალდის ქრომატოგრაფიაზე ლაქა აღარ ჩანს). ქრომატოგრამის Rf მნიშვნელობები მიახლოებითია (ბუთანოლი / ჭიანჭველმჟავა / წყალი).
რეაქცია: ვაშლმჟავა → რძემჟავა + CO₂ (134.09 → 90.08 + 44.01 გ). pH გამოითვლება მუხტის ბალანსით, დევისის აქტივობის კოეფიციენტებით (იხ. „მჟავები და pH"); სხვა კატიონები 6 მეკვ/ლ, ფოსფატი 2 მმოლ/ლ. ეთანოლის გავლენა pKa-ზე უგულებელყოფილია. საერთო მჟავიანობა ღვინომჟავად, pH 7.0-მდე.
ალკოჰოლური დუღილის შემდეგ ღვინოში ხშირად მეორე, ჩუმი დუღილი იწყება. მას საფუარი კი არა, რძემჟავა ბაქტერიები ატარებენ: ისინი ვაშლმჟავას — მწვანე ვაშლის მკვეთრ მჟავას — რძემჟავად და ნახშირორჟანგად გარდაქმნიან. ღვინო ნაკლებად მჟავე, უფრო რბილი და სავსე ხდება, ფერი და არომატი იცვლება, და — რაც მთავარია — ბიოლოგიურად სტაბილური ხდება: ვაშლმჟავა, რომლითაც ბაქტერიები ბოთლში შეიძლება გაიზარდონ, აღარ რჩება.
ტრადიციულ კახურ ღვინოში ამ დუღილს ქვევრი თავისით „უზრუნველყოფს": ღვინო ჭაჭაზე დიდხანს დგას, SO₂ ცოტაა ან საერთოდ არ არის, და ბაქტერიები შემოდგომაზე ან გაზაფხულზე, დათბობისას, საქმეს ასრულებენ. ამ გვერდზე ვითვლით, რა პირობებში იწყება მალოლაქტიკური დუღილი, რამდენ ხანს გრძელდება, და რამდენად იცვლება მჟავიანობა და pH.
მეღვინეებმა დიდი ხანია იცოდნენ, რომ გაზაფხულზე ღვინო „ხელახლა დუღს" და რბილდება. 1890-იან წლებში შვეიცარიელმა ჰერმან მიულერ-თურგაუმ ეს მოვლენა ბაქტერიებს დაუკავშირა, 1913 წელს კი მან და ადოლფ ოსტერვალდერმა ბაქტერიული მჟავადაკარგვა სისტემურად აღწერეს. XX საუკუნის შუა ხანებში ემილ პეინომ და ჟან რიბერო-გაიონმა ბორდოში აჩვენეს, რომ წითელი ღვინის ხარისხისთვის ეს დუღილი აუცილებელია.
ქაღალდის ქრომატოგრაფია — დუღილის კონტროლის ყველაზე ხელმისაწვდომი მეთოდი — 1950-იან წლებში დაინერგა. 1967 წელს მთავარი ბაქტერია Leuconostoc oenos-ად აღიწერა, 1995 წლიდან კი მას Oenococcus oeni ჰქვია. 1980–90-იანი წლებიდან ხელმისაწვდომი გახდა ლიოფილიზებული (გამშრალი) ბაქტერიული კულტურები, რომლებიც ღვინოში პირდაპირ შეაქვთ.
ბაქტერიის მალოლაქტიკური ფერმენტი L-ვაშლმჟავას პირდაპირ L-რძემჟავად და CO₂-ად გარდაქმნის:
$$\text{HOOC–CH}_2\text{–CHOH–COOH} \rightarrow \text{CH}_3\text{–CHOH–COOH} + \text{CO}_2$$
მასებით: 134.09 გ ვაშლმჟავა → 90.08 გ რძემჟავა + 44.01 გ CO₂. ანუ 1 გ/ლ ვაშლმჟავადან 0.67 გ/ლ რძემჟავა და 0.33 გ/ლ CO₂ წარმოიქმნება.
ბაქტერიისთვის ეს ენერგიის წყაროა: უჯრედიდან პროტონის გატანა მემბრანაზე პოტენციალს ქმნის, რომლითაც ATP სინთეზდება. ამიტომ ბაქტერია ვაშლმჟავას მაშინაც შლის, როცა თითქმის არ იზრდება.
ვაშლმჟავა ორფუძიანია (pKa 3.40 და 5.20), რძემჟავა — ერთფუძიანი და უფრო სუსტი (pKa 3.86). ამიტომ გარდაქმნისას ტიტრირებადი მჟავიანობა მცირდება:
$$\Delta TA = m_{\text{ვაშლ.}}\left(\frac{2\cdot 75.04}{134.09} - \frac{0.6718\cdot 75.04}{90.08}\right) \approx 0.56\,m_{\text{ვაშლ.}}$$
(ღვინომჟავად, გ/ლ). 3 გ/ლ ვაშლმჟავა საერთო მჟავიანობას ≈ 1.7 გ/ლ-ით ამცირებს. pH ჩვეულებრივ 0.1–0.3-ით იზრდება — რაც უფრო მეტია ვაშლმჟავა და რაც უფრო დაბალია ბუფერული ტევადობა, მით მეტად. კალკულატორი pH-ს მუხტის ბალანსით ითვლის, როგორც გვერდზე „მჟავები და pH".
ღვინოში მალოლაქტიკურ დუღილს ძირითადად Oenococcus oeni ატარებს — ერთადერთი ბაქტერია, რომელიც დაბალ pH-ს, ალკოჰოლს და SO₂-ს ერთდროულად უძლებს. მაღალ pH-ზე (> 3.5) აქტიურდებიან Lactobacillus-ის და Pediococcus-ის სახეობებიც, რომლებსაც ხშირად უსიამოვნო თანაპროდუქტები მოაქვთ: ბიოგენური ამინები (ჰისტამინი), აქროლადი მჟავიანობა, „თაგვის" გემო, ღვინის „ზეთოვანება" (ლორწოვანება).
ბაქტერიის ზრდა ოთხ ფაქტორზეა დამოკიდებული:
| ფაქტორი | ოპტიმუმი | რთული | პრაქტიკულად შეუძლებელი |
|---|---|---|---|
| pH | > 3.3 | 3.1–3.2 | < 3.0 |
| ალკოჰოლი | < 13% | 14–15% | > 15.5% |
| ტემპერატურა | 20–25 °C | 12–16 °C | < 10 °C |
| მოლეკულური SO₂ | 0 | 0.1–0.3 მგ/ლ | > 0.5 მგ/ლ |
| შეკავშირებული SO₂ | < 30 მგ/ლ | 40–60 მგ/ლ | > 80 მგ/ლ |
ფაქტორები ერთმანეთს აძლიერებს: pH 3.2-ზე, 14% ალკოჰოლით და 15 °C-ზე ყოველი მათგანი ცალკე „შესაძლებელია", ერთად კი — თითქმის არა.
კალკულატორი ბაქტერიების რაოდენობას $X$ (უჯრ./მლ) და ვაშლმჟავას $M$ (გ/ლ) ითვლის:
$$\frac{dX}{dt} = \mu_{\max} f\,X\left(1 - \frac{X}{X_{\max}}\right) - k_d X$$
$$\frac{dM}{dt} = -q\,a\,X\,\frac{M}{M + K_m}$$
სადაც $f = f_{pH} f_E f_{SO_2} f_T$ ფაქტორების ნამრავლია, $\mu_{\max} = 0.7$ დღე⁻¹, $X_{\max} = 5\cdot10^7$ უჯრ./მლ, $K_m = 0.3$ გ/ლ. კვდომა $k_d$ ქიმიური სტრესის (pH, ალკოჰოლი, SO₂) ზრდასთან ერთად სწრაფად იზრდება; სიცივე ზრდას ანელებს, მაგრამ ბაქტერიებს არ კლავს. ტემპერატურის ფაქტორი კარდინალური ტემპერატურების მოდელითაა (CTMI: 8 / 25 / 36 °C).
აქტიური დუღილისთვის საჭიროა ≈ 10⁶ უჯრ./მლ. ალკოჰოლური დუღილის შემდეგ ღვინოში ადგილობრივი ბაქტერიები ჩვეულებრივ 10²–10⁴ უჯრ./მლ-ია, ამიტომ სპონტანურ დუღილს რამდენიმე კვირის „ლაგი" აქვს. კულტურის შეტანა (10⁶–10⁷ უჯრ./მლ) ამ ეტაპს გამოტოვებს.
მოდელის პარამეტრები ლიტერატურულ დიაპაზონებზეა მორგებული და საილუსტრაციოა: შტამები, საკვები ნივთიერებები და საფუვრის შტამი შედეგს ძლიერ ცვლის.
მარტივი და იაფი მეთოდი: ღვინის წვეთებს ქრომატოგრაფიულ ქაღალდზე ათავსებენ სტანდარტებთან (ღვინომჟავა, ვაშლმჟავა, რძემჟავა) ერთად, ქაღალდს ხსნარში — ბუთანოლი, ჭიანჭველმჟავა, წყალი და ინდიკატორი ბრომკრეზოლის მწვანე — დგამენ. ხსნარი ქაღალდზე ზევით ადის და მჟავებს ზედაპირზე სხვადასხვა მანძილზე „მიათრევს". გაშრობის შემდეგ ფონი ლურჯ-მწვანე ხდება, მჟავები კი ყვითელ ლაქებად ჩანს.
ლაქის მდებარეობა $R_f$-ით გამოიხატება — მანძილი სტარტიდან, გაყოფილი გამხსნელის ფრონტის მანძილზე. მიახლოებით: ღვინომჟავა 0.28, ლიმონმჟავა 0.42, ვაშლმჟავა 0.51, რძემჟავა 0.69 (ქარვამჟავა რძემჟავასთან ახლოს ჩანს, ამიტომ მცირე ლაქა ამ სიმაღლეზე დუღილამდეც შეიძლება იყოს). დუღილი დასრულებულად ითვლება, როცა ვაშლმჟავას ლაქა აღარ ჩანს — ეს ≈ 0.1–0.2 გ/ლ-ს შეესაბამება. ზუსტი კონტროლისთვის ფერმენტული ანალიზი გამოიყენება.
O. oeni ლიმონმჟავასაც შლის და ამით დიაცეტილს წარმოქმნის — კარაქის არომატს. მცირე რაოდენობით (1–4 მგ/ლ) ის სირთულეს მატებს, მეტით კი ღვინოს კარაქისებრს ხდის. დიაცეტილი მეტია, როცა ბაქტერიები ნელა და ჟანგბადთან კონტაქტში მუშაობენ; ცოცხალი საფუარი და ნალექი მას ამცირებს.
ღვინო კარგავს მწვანე, მკვეთრ მჟავიანობას, ფერი ცოტა იკლებს (pH-ის ზრდით ანთოციანები ნაკლებად წითელია), ტანინები რბილდება. თეთრ არომატულ ღვინოებში (მაგ. ევროპული წესით დაყენებული რქაწითელი ან მწვანე) მალოლაქტიკურ დუღილს ხშირად თავს არიდებენ, სიხალისის შესანარჩუნებლად.
• ნახევრადტკბილ და ტკბილ ღვინოში — ბაქტერიები ნარჩენ შაქარსაც იყენებენ და ძმარმჟავას, D-რძემჟავას და უსიამოვნო სუნს წარმოქმნიან.
• ძალიან რბილ, მაღალი pH-ის ღვინოში — მჟავიანობის შემდგომი დაკარგვა ღვინოს „ბრტყელს" ხდის და მიკრობიოლოგიურ რისკს ზრდის.
• ხალისიან, არომატულ თეთრ ღვინოებში — სტილის მიხედვით.
მალოლაქტიკური დუღილის თავიდან ასაცილებლად ღვინოს ალკოჰოლური დუღილისთანავე SO₂-ით იცავენ (თავისუფალი 30–40 მგ/ლ), ცივად ინახავენ და ნალექიდან ადრე იღებენ; სრული გარანტიისთვის — სტერილური ფილტრაცია.
სასურველია: წითელ ღვინოში (თითქმის ყოველთვის), კახური წესით დაყენებულ ქარვისფერ ღვინოში, მაღალი მჟავიანობის ღვინოში (ვაშლმჟავა > 2 გ/ლ), და ყველა ღვინოში, რომელიც SO₂-ის მინიმალური დოზით ან მის გარეშე უნდა ინახებოდეს — დაუმთავრებელი მალოლაქტიკური დუღილი ბოთლში დაიწყება.
არ არის სასურველი: ნახევრადტკბილ და ტკბილ ღვინოში; ხალისიან, არომატულ თეთრ ღვინოში; ღვინოში, რომლის pH უკვე 3.6-ზე მაღალია.
1. შეამოწმე პირობები კალკულატორის პირველ რეჟიმში: pH, ალკოჰოლი, SO₂, ტემპერატურა. თუ საერთო ხელსაყრელობა 25%-ზე დაბალია, ჯერ მთავარი შემზღუდველი შეცვალე (ყველაზე ხშირად — ტემპერატურა).
2. ნუ დაამატებ SO₂-ს ალკოჰოლური დუღილის ბოლოს. თუ ტკბილი სულფიტირებული იყო, საერთო SO₂ 30–40 მგ/ლ-ზე დაბალი უნდა იყოს.
3. შეინარჩუნე სითბო: 18–22 °C. ავზი ან მინის (ან პლასტმასის) ჭურჭელი თბილ ოთახში გადაიტანე. ქვევრში ღვინო შემოდგომაზე ჯერ კიდევ თბილია — ეს ყველაზე კარგი დროა.
4. ნალექი: საფუვრის წვრილი ნალექი ბაქტერიებს საკვებს აწვდის. პირველი გადაღება (უხეში ნალექიდან) ჩაატარე, წვრილი ნალექი დატოვე და კვირაში ერთხელ ფრთხილად მოურიე.
5. სურვილისამებრ — კულტურა: შეძენილი O. oeni-ს კულტურა შეიტანე ინსტრუქციის მიხედვით (როგორც წესი, ალკოჰოლური დუღილის ბოლოს ან მის შემდეგ). ეს დუღილს დაჩქარებს და პროგნოზირებადს ხდის. თანაშეტანა (საფუვრიდან 24–48 საათში) კიდევ უფრო ჩქარია, მაგრამ შტამების თავსებადობა სჭირდება.
6. აკონტროლე: ყოველ 1–2 კვირაში ქაღალდის ქრომატოგრაფია. ნიშნები: წვრილი ბუშტუკები ზედაპირზე, ცოტა სიმღვრივე, გემოში მჟავიანობის შემცირება.
7. დასრულებისას: როცა ვაშლმჟავას ლაქა გაქრა, ღვინო ნალექიდან გადაიღე და მაშინვე დაამატე SO₂ (თავისუფალი 25–35 მგ/ლ, pH-ის მიხედვით — დოზის გამოთვლა გვერდზე „ტკბილის მომზადება"). ღვინო გრილად შეინახე.
მიწაში ჩაფლულ ქვევრში ღვინის ტემპერატურა შემოდგომიდან ზამთრამდე ნელა ეცემა 16–18 °C-დან 10–12 °C-მდე (ღრმა მარანში — ნაკლებად). კალკულატორის მეორე რეჟიმში აირჩიე „ქვევრი ზამთარში" და ნახე, მოასწრებს თუ არა დუღილი დასრულებას.
თუ არა — ორი გზაა: ან დაჩქარება (კულტურის შეტანა, ღვინის დატოვება ჭაჭაზე თბილ დროს), ან მოთმინება: დუღილი გაზაფხულზე, მარნის დათბობისას, გაგრძელდება. ამ შემთხვევაში ზამთარში SO₂-ს ნუ დაამატებ, ქვევრი კარგად დახურე და ღვინოს ჟანგბადისგან დაიცავი.
საჭიროა: ქრომატოგრაფიული ქაღალდი (Whatman №1), მიკროპიპეტები ან კაპილარები, სტანდარტები (ღვინომჟავა, ვაშლმჟავა, რძემჟავა 0.3%-იანი ხსნარები), გამხსნელი (ბუთანოლი, ჭიანჭველმჟავა, წყალი და ბრომკრეზოლის მწვანე — მზა ნაკრებად იყიდება) და დახურული ჭურჭელი.
1. ქაღალდის ქვედა კიდიდან 2.5 სმ-ზე ფანქრით ხაზი გაავლე და 2–3 სმ-იანი შუალედებით წერტილები მონიშნე.
2. თითოეულ წერტილზე 4–5-ჯერ დაიტანე წვეთი (ყოველ ჯერზე გააშრე), ლაქის დიამეტრი 5 მმ-ზე მეტი არ უნდა იყოს.
3. ქაღალდი ცილინდრად შეკარი და ჭურჭელში ჩადგი გამხსნელში (1 სმ სიღრმე), ისე რომ ხაზი ხსნარზე ზემოთ იყოს. დახურე.
4. 6–8 საათის შემდეგ (როცა გამხსნელი თითქმის ზედა კიდეს მიაღწევს) ამოიღე და კარგად ვენტილირებად ადგილას გააშრე, სანამ ჭიანჭველმჟავას სუნი არ გაქრება — ფონი ლურჯ-მწვანე, მჟავები ყვითელი გახდება.
5. შეადარე ღვინის ლაქები სტანდარტებს. ვაშლმჟავას ლაქა აღარ ჩანს — დუღილი დასრულებულია.
• არ იწყება: ძალიან ცივა, SO₂ ბევრია, pH დაბალია ან ალკოჰოლი მაღალია. შეამოწმე კალკულატორით; ღვინო გაათბე, საჭიროების შემთხვევაში კულტურა შეიტანე.
• ჩერდება შუა გზაზე: ტემპერატურის დაცემა ან საკვების ნაკლებობა. ღვინო ნალექზე მოურიე და გაათბე.
• უსიამოვნო სუნი (ძმარი, ცხენის ოფლი, „თაგვი"): მაღალი pH-ის ღვინოში უცხო ბაქტერიები ან Brettanomyces საფუარი. ნუ დატოვებ ღვინოს დიდ ხანს დაუცველად, დაუმთავრებელი მალოლაქტიკური დუღილით; ბაქტერიების შერჩევისთვის კულტურა გამოიყენე.
• ზედმეტად კარაქისებრი: დიაცეტილი. ღვინო მეტ ხანს დატოვე წვრილ ნალექზე — საფუარი დიაცეტილს შეიწოვს.
1. რატომ ხდება ღვინო მალოლაქტიკური დუღილის შემდეგ ნაკლებად მჟავე?
ვაშლმჟავას ორი მჟავე ჯგუფი აქვს, რძემჟავას — ერთი (pKa 3.86). 1 გ/ლ ვაშლმჟავას გარდაქმნა საერთო მჟავიანობას ≈ 0.56 გ/ლ-ით ამცირებს, pH კი 0.1–0.3-ით იზრდება.
2. რომელი ფაქტორი უშლის ყველაზე ხშირად ხელს მალოლაქტიკურ დუღილს ქვევრში ზამთარში?
Oenococcus oeni 15 °C-ზე ქვემოთ ძალიან ნელა იზრდება, 10 °C-ზე ქვემოთ — თითქმის ჩერდება. ამიტომ ქვევრში ის ხშირად შემოდგომაზე, ღვინის ჯერ კიდევ თბილ პერიოდში იწყება, ან გაზაფხულზე გრძელდება.
3. ქაღალდის ქრომატოგრამაზე მალოლაქტიკური დუღილი დასრულებულად ითვლება, როცა…
ღვინომჟავა ბაქტერიებისთვის მდგრადია და მისი ლაქა რჩება. ვაშლმჟავას ლაქის (Rf ≈ 0.5) გაქრობა ნიშნავს, რომ მისი კონცენტრაცია ≈ 0.1–0.2 გ/ლ-ზე დაბალია.
4. რატომ არ ატარებენ, როგორც წესი, მალოლაქტიკურ დუღილს ნახევრადტკბილ ღვინოში?
რძემჟავა ბაქტერიები ნარჩენ შაქარს ძმარმჟავად და D-რძემჟავად გარდაქმნიან (ე.წ. „ლაქტური დაავადება"). ამიტომ ნახევრადტკბილი ღვინო SO₂-ით და სიცივით ბაქტერიებისგან დაცული უნდა იყოს.