მეღვინეობის ლაბორატორია
ქვევრის მეთოდი / დუღილი ქვევრში და ჭაჭის ქუდი

თავი V · ქვევრის მეთოდი

დუღილი ქვევრში და ჭაჭის ქუდი

რატომ არ ცხელდება მიწაში ჩაფლული ქვევრი დუღილისას ისე, როგორც მიწის ზემოთ მდგარი ჭურჭელი; როგორ და რამდენჯერ ჩავძიროთ ჭაჭის ქუდი; და რამდენი ნახშირორჟანგი გამოიყოფა მარანში — როდის ხდება ის სიცოცხლისთვის საშიში.

ქვევრი და მიწა

მოდელი: დუღილი ლოგისტიკურია, სიჩქარე ორმაგდება ყოველ 10 °C-ზე (20 °C-ზე ≈ 9 დღე), 32 °C-ზე ზემოთ საფუარი სუსტდება. სითბო 546 ჯ ერთ გრამ შაქარზე. ჩაფლული ქვევრი: ღვინო → კედელი (თიხა λ = 1.0) → მიწის ახლო ფენა (0.3 მ, თბოტევადობა 2 მჯ/მ³·K) → შორეული მიწა; ზემოდან ყელი მარნის ჰაერს ეხება. მიწის ზემოთ: ღვინო → კედელი → ჰაერი (h ≈ 6 ვტ/მ²·K). მიახლოებითი, საილუსტრაციო მოდელია.

მაქს. ტემპერატურა — ჩაფლული—°C
მაქს. ტემპერატურა — მიწის ზემოთ—°C
დუღილის ხანგრძლივობა—დღე
გამოყოფილი სითბო—მჯ

ჭაჭის ქუდი

ჭაჭის ქუდი CO₂-ის ბუშტებით ზემოთ ადის და სითხეს შორდება: ქუდში დუღილი გრძელდება, მაგრამ სითბო ცუდად გადაეცემა, ამიტომ ქუდი ღვინოზე თბილი ხდება; მისი ზედა ფენა შრება და ძმრის ბაქტერიების საკვები ხდება. მოდელი: ჩაძირვებს შორის ქუდის ზედმეტი ტემპერატურა ΔT = ΔTmax·(1 − e^(−t/6 სთ)), ΔTmax ∝ დუღილის აქტივობა × სისქე; ჩაძირვა მას ნულამდე ამცირებს. „მშრალი ქუდის" რისკი იზრდება ჩაძირვებს შორის დროსთან ერთად.

ქუდის მაქს. გადახურება—°C
ქუდის მაქს. ტემპერატურა—°C
ჩაძირვებს შორის—სთ
მშრალი ქუდის რისკი—

მარანი

ყოველი გრამი შაქარი ≈ 0.49 გ CO₂-ს იძლევა; 1 კგ CO₂ 15 °C-ზე ≈ 0.54 მ³-ია. მარნის კონცენტრაცია: dC/dt = (G − n·V·(C − 0.04%))/V, სადაც G — CO₂-ის გამოყოფის სიჩქარე, n — ჰაერის ცვლა საათში. CO₂ ჰაერზე 1.5-ჯერ მძიმეა და ჩაღრმავებებში, ქვევრებში და იატაკთან გროვდება — იქ კონცენტრაცია გამოთვლილზე ბევრად მაღალია.

CO₂ სულ—კგ
მაქს. გამოყოფა—
მაქს. კონცენტრაცია მარანში—%
საჭირო ვენტილაცია—

დუღილი ქვევრში: ტრადიციული წესი

ქვევრის წესით ღვინის დაყენებისას დაწურული ყურძენი — ტკბილი ჭაჭასთან ერთად, ხშირად კლერტიანად — ქვევრში ჩაისხმება და იქ დუღს. ქვევრს ბოლომდე არ ავსებენ: დუღილისას ჭაჭა ზემოთ ადის და ქუდს ქმნის, CO₂-ს და ქაფს კი ადგილი სჭირდება, ამიტომ ქვევრი დაახლოებით 80–85%-ით ივსება. დუღილი ჩვეულებრივ ბუნებრივი, ყურძნის საფუვრით იწყება, თუმცა ბევრი მეღვინე „დედას" (ცოტა ხნით ადრე დაწყებულ დუღილს) ან წმინდა რასის საფუარსაც იყენებს. დუღილის დროს ქვევრი ღიაა ან თავისუფლად არის დაფარული, რომ CO₂ გავიდეს.

რატომ არ ხურდება ჩაფლული ქვევრი

ალკოჰოლური დუღილი ეგზოთერმულია: ყოველი გრამი შაქარი ≈ 546 ჯოულ სითბოს გამოყოფს (III თავი, „დუღილის თერმოდინამიკა"). 22 °Brix ტკბილის სრული დადუღება ღვინის ტემპერატურას, სითბოს დანაკარგის გარეშე, ≈ 30 °C-ით გაზრდიდა. დიდ ჭურჭელში ეს საშიშია: 32–35 °C-ზე საფუარი სუსტდება, დუღილი შეიძლება გაჩერდეს, არომატი იკარგება.

მიწის ზემოთ მდგარი ჭურჭელი სითბოს მხოლოდ ჰაერს გადასცემს. ჰაერი სითბოს ცუდად ატარებს (თბოგადაცემის კოეფიციენტი ≈ 5–10 ვტ/მ²·K), და დიდ ჭურჭელს, რომლის ზედაპირი მოცულობასთან შედარებით მცირეა, ძნელად გრილდება.

მიწაში ჩაფლული ქვევრი სხვა სიტუაციაშია. მას ყველა მხრიდან ეხება მიწა, რომელსაც:

1. აქვს უზარმაზარი თბოტევადობა (≈ 2 მჯ/მ³·K — ჰაერზე ათასჯერ მეტი);

2. საკმაოდ კარგად ატარებს სითბოს (ნესტიანი თიხნარი ≈ 1.2 ვტ/მ·K, სველი თიხა ≈ 1.8; მშრალი ქვიშა კი მხოლოდ ≈ 0.4);

3. 1–2 მეტრის სიღრმეზე წლის განმავლობაში თითქმის მუდმივი ტემპერატურისაა — რთველის დროს ჩვეულებრივ 12–16 °C.

ქვევრის გარშემო მიწის ფენა „სითბოს ბუფერად" მუშაობს: დუღილის სითბოს ის შთანთქავს და თანდათან შორეულ მიწაში ანაწილებს. ამიტომ ჩაფლულ ქვევრში ღვინის ტემპერატურა დუღილისას ნაკლებად და უფრო ნელა იზრდება, ვიდრე მიწის ზემოთ მდგარ ჭურჭელში, და დუღილი თანაბრად, ზედმეტი გადახურების გარეშე მიდის. ეს მიწაში ჩაფლვის ერთ-ერთი მთავარი უპირატესობაა — ბუნებრივი ტემპერატურის კონტროლი გამაგრილებელი სისტემის გარეშე.

მნიშვნელოვანია ნიადაგის ტენიანობაც: მშრალი, ქვიშიანი მიწა სითბოს ცუდად ატარებს და ქვევრი მასში უფრო ცხელდება. ტრადიციულად ქვევრს ფლავენ ნესტიან, თიხნარ მიწაში, ხშირად კირიან ნარევში.

ჭაჭის ქუდი

დუღილის დაწყებიდან რამდენიმე საათში CO₂-ის ბუშტები ჭაჭას (კანს, წიპწას, კლერტს) ზემოთ აიტაცებს და სითხის ზედაპირზე მკვრივ ფენას — ჭაჭის ქუდს — ქმნის. ქუდის სისქე დიდ ქვევრში რამდენიმე ათეულ სანტიმეტრს აღწევს. ქუდში სამი პროცესი მიმდინარეობს:

• დუღილი გრძელდება (ჭაჭაში ტკბილია), მაგრამ ქუდიდან სითბო ცუდად გადაეცემა სითხეს — ამიტომ ქუდი ღვინოზე თბილია, ზოგჯერ 5–10 °C-ით;

• ქუდის ზედა ფენა ჰაერს ეხება და შრება — ეს ძმრის ბაქტერიების (Acetobacter) და ობის იდეალური გარემოა;

• ქუდში მოხვედრილი ჭაჭა სითხეს აღარ ეხება და ექსტრაქცია (ფერის, ტანინების, არომატის გადასვლა ღვინოში) ფერხდება.

ამიტომ ქუდი რეგულარულად უნდა ჩაიძიროს — ხის სპეციალური ჯოხით (ჩასაძირით) ქუდი სითხეში ჩაიჭყლიტება და აირევა. ინტენსიური დუღილისას ეს დღეში 3–5-ჯერ კეთდება, დუღილის დასაწყისში და დასასრულს — უფრო იშვიათად. ჩაძირვა ქუდს აგრილებს, ასველებს, ჟანგბადს ამცირებს ზედა ფენაში და ექსტრაქციას ათანაბრებს. ის დუღილის დამთავრებამდე გრძელდება; დუღილის შემდეგ ჭაჭა თანდათან ქვევრის ძირზე ჩადის.

ნახშირორჟანგი — სასიკვდილო საფრთხე

დუღილისას ყოველი გრამი შაქრიდან ≈ 0.49 გ CO₂ გამოიყოფა. 1000 ლიტრიან ქვევრში ეს ≈ 90 კგ, ანუ ≈ 50 მ³ გაზია — ჩვეულებრივი მარნის მოცულობის ტოლი. CO₂ უფერო და თითქმის უსუნოა, ჰაერზე 1.5-ჯერ მძიმეა და იატაკთან, ჩაღრმავებებში და ქვევრებში გროვდება.

CO₂ ჰაერშიმოქმედება
0.04%ნორმალური ჰაერი
0.5%სამუშაო ადგილის ზღვარი (8 საათი)
3%სუნთქვის გახშირება, თავის ტკივილი
5–8%თავბრუსხვევა, დაბნეულობა
> 10%გონების დაკარგვა წამებში, სიკვდილი

დუღილისას ქვევრის შიგნით, ჭაჭის ზემოთ, თითქმის სუფთა CO₂-ია. ქვევრში თავის ჩაყოფა ან ჩასვლა დუღილის დროს და დუღილის შემდეგ, სანამ ქვევრი კარგად არ განიავდება, სიცოცხლისთვის საშიშია: რამდენიმე ჩასუნთქვა საკმარისია გონების დასაკარგად. მარანი დუღილის პერიოდში კარგად უნდა ნიავდებოდეს, განსაკუთრებით იატაკის დონეზე. ტრადიციული „სანთლის ტესტი" საიმედო არ არის: სანთელი მაშინ ქრება, როცა CO₂ უკვე ადამიანისთვის საშიშ დონეზეა. ჯობს იაფი CO₂-ის დეტექტორი, რომელიც იატაკთან ახლოს დამონტაჟდება.

როგორ გამოვიყენოთ ეს გვერდი

1. „ტემპერატურის" რეჟიმში შეიყვანე ქვევრის მოცულობა, ტკბილის შაქრიანობა და საწყისი ტემპერატურა, მიწისა და მარნის ჰაერის ტემპერატურა და ნიადაგის ტიპი. გრაფიკი ერთდროულად აჩვენებს ღვინის ტემპერატურას მიწაში ჩაფლულ ქვევრში და იმავე ზომის ჭურჭელში მიწის ზემოთ, მიწის ტემპერატურას ქვევრის გარშემო და დუღილის მსვლელობას. სცადე მშრალი ქვიშიანი ნიადაგი ან უფრო თბილი ტკბილი და ნახე, როგორ იცვლება მაქსიმალური ტემპერატურა.

2. „ჭაჭის ქუდის" რეჟიმში აირჩიე ჩაძირვების რაოდენობა დღეში, ქუდის სისქე (მისი შეფასება „ქვევრის ფორმის" გვერდზე შეიძლება), ღვინის ტემპერატურა და დუღილის ფაზა. ნახავ, რამდენით ცხელდება ქუდი ჩაძირვებს შორის და რამდენად დიდია მშრალი ქუდის რისკი.

3. „ნახშირორჟანგის" რეჟიმში შეიყვანე ქვევრების რაოდენობა და მოცულობა, შაქრიანობა, დუღილის ტემპერატურა, მარნის მოცულობა და ვენტილაცია. ნახავ, რამდენი CO₂ გამოიყოფა, რა სიჩქარით, რამდენი იქნება მისი კონცენტრაცია მარნის ჰაერში და რა ვენტილაციაა საჭირო.

ქვევრის შევსება და დუღილი

1. ქვევრი წინასწარ გარეცხე და, საჭიროების შემთხვევაში, გოგირდით გააბოლე (იხ. „საოჯახო მარანი — სისუფთავე").

2. დაწურული ყურძენი (ჭაჭიანად ან ნაწილობრივ ჭაჭით, წესის მიხედვით) ჩაასხი ქვევრის მოცულობის 80–85%-მდე.

3. პირველი 1–3 დღე დუღილი ნელა იწყება. ამ დროს ქუდი დღეში 2-ჯერ აურიე.

4. ინტენსიური დუღილისას (ჩვეულებრივ 3–10 დღე) ქუდი ჩაძირე დღეში 3–5-ჯერ — დილით, შუადღით, საღამოს და, თუ შესაძლებელია, ღამით. ყოველ ჩაძირვაზე ქუდი მთლიანად ჩაასველე.

5. ყოველდღე გაზომე ღვინის ტემპერატურა (ქუდის ქვემოთ, შუა სიღრმეზე) და სიმკვრივე. თუ ტემპერატურა 30 °C-ს აჭარბებს, ჩაძირე უფრო ხშირად და მარანი გააგრილე.

6. დუღილის დასრულებისას (სიმკვრივე ≈ 0.995, ქუდი თანდათან ეშვება) ჩაძირვა იშვიათდება. შემდეგ ქვევრი იხურება — იხ. „კახური წესი" და „მოხსნა, დალუქვა და შენახვა".

უსაფრთხოება

• დუღილის დროს ქვევრს თავი არასოდეს ჩაუყო. ჩაძირვა გრძელტარიანი ჯოხით, ფეხზე მდგომმა გააკეთე.

• მარნის კარი და ფანჯრები ღია შეინახე; თუ მარანი მიწისქვეშაა, დამონტაჟე ვენტილატორი, რომელიც ჰაერს იატაკის დონიდან გაიტანს.

• დაამონტაჟე CO₂-ის დეტექტორი იატაკიდან 30–50 სმ სიმაღლეზე.

• ქვევრში ჩასვლა (რეცხვისთვის) შესაძლებელია მხოლოდ კარგი განიავების შემდეგ, მეორე ადამიანის თანდასწრებით, რომელიც ზემოთ დგას.

1. რატომ რჩება მიწაში ჩაფლული ქვევრი დუღილისას შედარებით გრილი?

მიწა ქვევრს ყველა მხრიდან ეხება და მისი თბოტევადობა უზარმაზარია. მიწის ზემოთ მდგარ ჭურჭელს სითბოს მხოლოდ ჰაერი ართმევს, ჰაერი კი სითბოს ცუდად ატარებს.

2. რატომ უნდა ჩაიძიროს ჭაჭის ქუდი რამდენჯერმე დღეში?

ქუდში დუღილი გრძელდება, მაგრამ სითბო ცუდად გადაეცემა. მშრალი, თბილი ქუდი ძმრის ბაქტერიების იდეალური გარემოა. ჩაძირვა ყველაფერს ამას აბალანსებს.

3. რატომ არ შეიძლება დუღილის დროს ქვევრში თავის ჩაყოფა ან ჩასვლა?

CO₂ ჰაერზე მძიმეა და ქვევრს ავსებს. 8–10%-ზე მეტი კონცენტრაცია რამდენიმე წამში იწვევს გონების დაკარგვას. ყოველწლიურად მეღვინეები ასე იღუპებიან — მარანი და ქვევრი კარგად გაანიავე.