მეღვინეობის ლაბორატორია
ქვევრის მეთოდი / ქვევრის დამზადება

თავი V · ქვევრის მეთოდი

ქვევრის დამზადება

როგორ ამზადებს მექვევრე ქვევრს: თიხის შერჩევა, ხელით, ფენა-ფენა აშენება, გაშრობა, ერთკვირიანი გამოწვა, ცვილით და კირით დამუშავება. რამდენი თიხა, ცვილი და შეშა სჭირდება და რამდენ ხანს გრძელდება მთელი პროცესი.

ქვევრი

ქვევრის ფორმა მოდელირებულია ბრუნვის ზედაპირით: ყველაზე განიერი ნაწილი სიმაღლის ≈ 60%-ზეა, ძირი წაწვეტებულია. თიხის სიმკვრივე გამოწვის შემდეგ ≈ 1.9 გ/სმ³; ნედლი თიხა ≈ 18%-ით მძიმეა (წყალი და ორგანული ნივთიერებები). ცვილი ≈ 0.3 კგ/მ² (თხელი ფენა + ფორებში შეწოვილი). ფენა ≈ 17.5 სმ — ოსტატი დღეში ერთ ასეთ ფენას აშენებს. ყველა რიცხვი მიახლოებითია.

სიმაღლე × დიამეტრი—მ
თიხა—კგ
ფუტკრის ცვილი—კგ
ქვევრის წონა—კგ

კალენდარი

აშენების ხანგრძლივობა ოსტატების გამოცდილებით მიახლოებით ≈ 30 + 30·V დღეა (V — მ³): 1000 ლიტრიანი ≈ 6–8 კვირა, 2000 ლიტრიანი ≈ 3 თვე; გაშრობა 3–4 კვირა; გამოწვა 5–8 დღე. ქვევრი მხოლოდ თბილ თვეებში კეთდება: სიცივეში თიხა ვერ შრება და ღუმელში სკდება.

აშენება—დღე
გაშრობა—დღე
მზადაა—
სულ—დღე

ღუმელი

გამოწვის სტადიები: 200 °C-მდე — ნარჩენი წყლის მოცილება (ნელა, თორემ ორთქლი თიხას ხეთქავს); 450–600 °C — თიხის მინერალების ქიმიური წყლის მოცილება და კვარცის გარდაქმნა 573 °C-ზე (მოცულობა ნახტომისებურად იცვლება — ნელა); 800–1000 °C — შეცხობა (სინთეზი). ენერგია: თიხის გათბობა (0.9 კჯ/კგ·K) + ქიმიური წყალი (≈ 0.4 მჯ/კგ) + ნარჩენი წყალი; შეშა ≈ 15 მჯ/კგ, 500 კგ/მ³. ცვილი (დნობა 62–64 °C) ედება, როცა კედელი ≈ 70–100 °C-ია.

ენერგია—მჯ
შეშა—კგ
ცვილის „ფანჯარა"—
კრიტიკული სტადიები—

ქვევრი და მექვევრე

ქვევრი დიდი, კვერცხისებრი თიხის ჭურჭელია, რომელშიც ღვინო დუღს, მწიფდება და ინახება. ის მიწაშია ჩაფლული ყელამდე. ქვევრით ღვინის დაყენების ტრადიციული ქართული წესი 2013 წელს იუნესკოს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის სიაში შევიდა. ქვევრის ხელოსანს მექვევრე ჰქვია, ხელობა კი ოჯახებში თაობიდან თაობას გადაეცემა. დღეს ტრადიციული წესით ქვევრს მხოლოდ რამდენიმე სოფელში ამზადებენ: ვარდისუბანში (კახეთი), მაკატუბანში, შროშაში, ტყემლოვანასა და ჩხიროულაში (იმერეთი) და აცანაში (გურია).

ქვევრი მთლიანად ბუნებრივი მასალისგან კეთდება: მოუჭიქავი თიხა, შიგნიდან ფუტკრის ცვილი, გარედან კირის შელესვა. დიდი ქვევრის დამზადებას თვეები სჭირდება, და მას მხოლოდ თბილ სეზონში აკეთებენ.

თიხა

ყველა თიხა ქვევრისთვის არ გამოდგება. მექვევრეები თიხას კონკრეტული ადგილებიდან იღებენ და ხშირად რამდენიმე სახეობას ურევენ. ქვევრის თიხა უნდა იყოს საკმარისად პლასტიკური, რომ ფენები ერთმანეთს მთლიანად შეეზარდოს, მაგრამ გაშრობისას და გამოწვისას ძალიან არ შეიკუმშოს და არ დასკდეს. ამიტომ თიხაში ქვიშის, კირქვის და სხვა უფრო მსხვილი მინერალების ნაწილაკებიც უნდა იყოს. თიხის მინერალები — კაოლინიტი, ილიტი, მონტმორილონიტი — სხვადასხვა რაოდენობით შეიცავს ქიმიურად შეკავშირებულ წყალს, რომელიც გამოწვისას გამოიყოფა. რკინის ოქსიდები გამომწვარ ქვევრს წითელ-ყავისფერ ფერს აძლევს.

თიხას ჯერ აშრობენ, აქუცმაცებენ, წყალში ალბობენ, უცხო მინარევებს აცლიან, შემდეგ დიდხანს ზელენ, სანამ ერთგვაროვანი და პლასტიკური არ გახდება.

აშენება

ქვევრი ჩარხზე არ კეთდება: ის ხელით, ფენა-ფენა შენდება. მექვევრე თიხის სქელ „თოკებს" (ლენტებს) ერთმანეთზე აწყობს, ხელით და ხის იარაღით აზელს და აგლუვებს, რომ ახალი ფენა ძველს მთლიანად შეეზარდოს. დღეში მხოლოდ 15–20 სმ სიმაღლის ფენის დაშენებაა შესაძლებელი: ქვედა ნაწილი ჯერ უნდა გამაგრდეს, რომ ზედა ფენის წონა გაუძლოს, ამიტომ ფენებს შორის დღე-ღამე ისვენებენ. დიდი ქვევრის აშენებას ამიტომ კვირები და თვეები სჭირდება: 1000 ლიტრიანისას — დაახლოებით 6–8 კვირა, 2000 ლიტრიანისას — დაახლოებით სამი თვე. ოსტატი ჩვეულებრივ ერთდროულად რამდენიმე ქვევრზე მუშაობს.

ქვევრის ფორმა — ვიწრო, წაწვეტებული ძირი, განიერი მუცელი და მოკლე ყელი — სიმტკიცესაც ემსახურება და ღვინის დაყენებასაც: დუღილისას ჭურჭელში ბუნებრივი კონვექცია ჩნდება, ნალექი კი ვიწრო ძირში გროვდება და ღვინისგან ნაკლებად ეხება.

გაშრობა

აშენებული ქვევრი ნელა, ჩრდილში, 3–4 კვირა შრება. სწრაფი გაშრობისას ზედაპირი შიგნიდან ადრე იკუმშება და ბზარები ჩნდება. თიხა გაშრობისას რამდენიმე პროცენტით იკუმშება. ამ ეტაპზე წყლის მთავარი ნაწილი ორთქლდება, მაგრამ თიხის ფორებში მაინც რჩება ტენი. სიცივეში თიხა კარგად არ შრება — ეს ერთ-ერთი მიზეზია, რის გამოც ქვევრს მხოლოდ თბილ თვეებში აკეთებენ.

გამოწვა

გამომშრალ ქვევრებს დიდ, თაღოვან ღუმელში დგამენ, ღუმელის შესასვლელს აგურით ამოაშენებენ და ცეცხლს 5–8 დღე უწყვეტლად აჩაღებენ. ტემპერატურა ნელა იზრდება და მაქსიმუმში დაახლოებით 900–1000 °C-ს აღწევს. ოსტატი გამოწვის დასრულებას ცეცხლის ფერით და ქვევრის ფერით ადგენს.

ნელი გათბობა აუცილებელია, რადგან თიხაში რამდენიმე ფიზიკური და ქიმიური გარდაქმნა ხდება:

ტემპერატურარა ხდებარატომ ნელა
100–200 °Cფორებში დარჩენილი წყლის აორთქლებასწრაფი გათბობისას ორთქლი თიხას შიგნიდან ხეთქავს
300–500 °Cორგანული ნივთიერებების დაწვაჟანგბადი უნდა მიაღწიოს კედლის სიღრმეს
450–600 °Cთიხის მინერალებიდან ქიმიური წყლის გამოყოფათიხა მასას კარგავს და იკუმშება
573 °Cα-კვარცის β-კვარცში გადასვლამოცულობა ნახტომისებურად იცვლება — სქელ კედელში დაძაბულობა ჩნდება
800–1000 °Cშეცხობა (სინთეზი): ნაწილაკები ერთმანეთს ერწყმისთიხა მყარდება, ფორიანობა მცირდება

ენერგია, რომელიც ღუმელს სჭირდება, მრავალჯერ მეტია, ვიდრე თავად ქვევრის გასათბობად საჭირო: სითბოს უმეტესი ნაწილი ღუმელის კედლებს, ჰაერს და კვამლს მიაქვს. ამიტომ ერთ გამოწვაზე რამდენიმე ქვევრს ერთად წვავენ.

ცვილი და კირი

გამოწვის შემდეგ, როცა ქვევრი ჯერ კიდევ თბილია — ოსტატის სიტყვებით, ხელი რომ არ დაგწვას და არც ცივი იყოს — შიგნით გამდნარ ფუტკრის ცვილს ასხამენ და ქვევრს ატრიალებენ, რომ ცვილმა მთელი შიდა ზედაპირი თხელ ფენად დაფაროს. ფუტკრის ცვილი 62–64 °C-ზე დნება: თბილ კედელზე ის თხევადი რჩება და ფორებსა და მიკრობზარებს ავსებს. ცვილი ღვინოს თიხის ზედმეტ შეწოვისგან იცავს, გარეცხვას აადვილებს და ჰიგიენურია, თუმცა თიხის ფორებს ბოლომდე არ ხურავს.

გარედან ქვევრს კირის ხსნარს (ზოგჯერ ცემენტის თხელ ფენას) უსვამენ: ეს კედელს აძლიერებს, მცირე ბზარებს ფარავს და ქვევრს მიწაში ჩაფლვისთვის ამზადებს. კარგად დამზადებული და სწორად მოვლილი ქვევრი ასწლეულობით მუშაობს.

ძველი ქვევრი და ახალი

ახალი ქვევრი პირველ ღვინომდე რამდენჯერმე უნდა გაირეცხოს და დამუშავდეს (იხ. „საოჯახო მარანი — სისუფთავე"). ძველ ქვევრს, რომელიც წლობით ცარიელი იდგა ან ბზარი გაუჩნდა, მექვევრე ან გამოცდილი მეღვინე უნდა შეამოწმოს: ზოგჯერ ქვევრს ხელახლა უსვამენ ცვილს, დაზიანებულ ადგილებს კი სპეციალური ნარევით ავსებენ.

როგორ გამოვიყენოთ ეს გვერდი

1. „ზომისა და მასალის" რეჟიმში შეიყვანე ქვევრის მოცულობა, სიმაღლისა და დიამეტრის თანაფარდობა, ყელის სიგანე და კედლის სისქე (მოცულობის შეცვლისას სისქე ავტომატურად ივსება). ნახავ ქვევრის ზომებს, საჭირო თიხის (ნედლის და გამომწვარის) და ცვილის რაოდენობას, ფენების რაოდენობას და ქვევრის წონას — ცარიელსა და ღვინით სავსეს. გრაფიკზე ქვევრის ჭრილი ჩანს, ფენებით და ღვინის დონით.

2. „დამზადების კალენდრის" რეჟიმში აირჩიე სამუშაოს დაწყების თარიღი და ქვევრის მოცულობა. გრაფიკი აჩვენებს ეტაპებს — აშენება, გაშრობა, გამოწვა, გაცივება, ცვილი და კირი — და როდის იქნება ქვევრი მზად. თუ რომელიმე ეტაპი ცივ თვეებზე მოდის, გამოთვლა გაგაფრთხილებს.

3. „გამოწვის" რეჟიმში აირჩიე მაქსიმალური ტემპერატურა, გამოწვის ხანგრძლივობა, ღუმელში ქვევრების რაოდენობა და ღუმელის მარგი ქმედების კოეფიციენტი. ნახავ საჭირო ენერგიას, შეშის რაოდენობას, ტემპერატურის მრუდს კრიტიკული სტადიებით და იმ დროს, როცა ქვევრს ცვილი უნდა წაესვას.

ყველა რიცხვი მიახლოებითია და ზოგად ფიზიკურ მოდელს ეყრდნობა. ყოველი მექვევრე საკუთარი გამოცდილებით მუშაობს, და მისი ცოდნა ამ გამოთვლაზე მნიშვნელოვანია.

ქვევრის შეძენა

• ქვევრი შეუკვეთე უშუალოდ მექვევრეს: ვარდისუბანში, მაკატუბანში, შროშაში, ტყემლოვანაში, ჩხიროულაში ან აცანაში. დიდი ქვევრი ხშირად წინასწარ, თვეებით ადრე უნდა შეუკვეთო.

• ქვევრი დაათვალიერე: ზედაპირზე არ უნდა იყოს ღრმა ბზარები, შიგნით ცვილის ფენა თანაბარი უნდა იყოს. ჩაუკაკუნე — მთელი ქვევრი მკაფიო, ზარისებრ ხმას იძლევა; ბზარიანი — ყრუს.

• ქვევრის ტრანსპორტირება ფრთხილად, რბილ ფენაზე, ჩამაგრებით უნდა მოხდეს. ჩაფლვამდე ქვევრი დიდხანს მზეზე და ყინვაში არ დატოვო.

• ქვევრს მიწაში ფლავენ ყელამდე, ირგვლივ კი მიწას ან ქვიშა-კირის ნარევს ფენა-ფენა ტკეპნიან, რომ ქვევრი მყარად იჯდეს და სავსე ქვევრის წონამ (ტონაზე მეტი) კედლები არ დაზიანოს.

• ჩაფლვის შემდეგ, პირველ ღვინომდე, ქვევრი რამდენჯერმე გარეცხე წყლით და კირით და შეამოწმე, ხომ არ ჟონავს: სუფთა წყლით შეავსე და რამდენიმე დღეში შეამოწმე დონე.

1. რატომ არ კეთდება ქვევრი ზამთარში?

ქვევრის კედლები სქელია და ნელა შრება. თუ შიგნით ტენი დარჩა, გამოწვისას ორთქლი თიხას შიგნიდან ხეთქავს. ამიტომ მექვევრეები მხოლოდ თბილ თვეებში მუშაობენ.

2. რატომ ედება ცვილი ქვევრს გამოწვის შემდეგ, როცა ის ჯერ კიდევ თბილია?

ფუტკრის ცვილი 62–64 °C-ზე დნება. თბილ კედელზე ის თხევადი რჩება, ქვევრის ტრიალით მთელ ზედაპირს ფარავს და ფორებს და მიკრობზარებს ავსებს.

3. რატომ ცხელდება ქვევრი ღუმელში ნელა, განსაკუთრებით 573 °C-ის ახლოს?

α-კვარცი β-კვარცში 573 °C-ზე გადადის და მოცულობა ≈ 1–2%-ით იცვლება. სქელ კედელში ტემპერატურა არათანაბარია, ამიტომ სწრაფი გადასვლა დაძაბულობას და ბზარებს იწვევს.