თავი V · ქვევრის მეთოდი
რამდენი ღვინოა ქვევრში და როგორ გავზომოთ ის ჯოხით; რატომ ედება ქვევრს ცვილი, რამდენ ღვინოს „სვამს" თიხის კედელი და რამდენ ჟანგბადს ატარებს; და რას იძლევა ქვევრის კვერცხისებრი ფორმა — ზედაპირი, ნალექი და ჭაჭის ქუდი.
ქვევრის ზუსტი მოცულობა ყველაზე კარგად წყლის ჩასხმით (ვედროთი ან მრიცხველით) იზომება. ეს გამოთვლა ფორმის მოდელით აფასებს მოცულობას რამდენიმე გაზომვიდან: სიღრმე იზომება სწორი ჯოხით, დიამეტრი — შიგნით ჩაშვებული მოსახრელი სახაზავით ან ორი ჯოხით. ცხრილი („ჯოხის შკალა") გიჩვენებს, რამდენი ღვინოა ქვევრში ცარიელი სიმაღლის მიხედვით.
შეწოვა: თიხის ფორებში შესული ღვინო = კედლის მოცულობა × ფორიანობა × შეღწევის წილი (ცვილით ≈ 5%, გაცვეთილით ≈ 30%, ცვილის გარეშე ≈ 80%). ჟანგბადი კედლით: ცვილით ≈ 0.5, გაცვეთილით ≈ 2, ცვილის გარეშე ≈ 6 მგ/მ²·დღე (შეფასება; გაზომვები ცოტაა). მიწაში ჩაფლული ქვევრის კედელი გარედან ნესტიან მიწას ეხება, რაც ჟანგბადს კიდევ ამცირებს. შედარებისთვის: ახალი მუხის კასრი (225 ლ) ≈ 20–40 მგ/ლ წელიწადში.
ქვევრის ვიწრო ძირში ნალექი მაღალ, ვიწრო ფენად გროვდება: ღვინოს მასთან კონტაქტის ფართობი მცირეა. ზედაპირის და მოცულობის შეფარდება (S/V) აჩვენებს, რამდენი კედელი ეხება ერთ ლიტრ ღვინოს — დიდი ქვევრი ღვინოს ნაკლებ კედელს „აჩვენებს". ჭაჭის ქუდის სისქე = ჭაჭის მოცულობა ÷ ღვინის ზედაპირის ფართობი ზედა ნაწილში.
ქვევრი (დასავლეთ საქართველოში — ჭური) ღვინისთვის განკუთვნილი დიდი თიხის ჭურჭელია, რომელიც მიწაში ყელამდეა ჩაფლული. ქვევრები სხვადასხვა ზომისაა — რამდენიმე ათეული ლიტრიდან რამდენიმე ათას ლიტრამდე; სახლის მარანში ყველაზე ხშირია 500–2000 ლიტრიანი. ქვევრი სამი მასალის ერთობლიობაა: გამომწვარი თიხის კედელი, შიგნიდან ფუტკრის ცვილის თხელი ფენა და გარედან კირის შელესვა. თითოეულს თავისი ფუნქცია აქვს.
გამომწვარი თიხა კერამიკაა — მინერალური ნაწილაკების მყარი ჩონჩხი, რომელშიც წვრილი ფორები რჩება. ქვევრის თიხის ფორიანობა, გამოწვის ტემპერატურის და თიხის შემადგენლობის მიხედვით, დაახლოებით 15–25%-ია. ფორები მიკრომეტრული ზომისაა და კაპილარული ძალით სითხეს იწოვს: ცვილის გარეშე ქვევრი ღვინის საგრძნობ რაოდენობას შეიწოვს კედელში, და ეს ღვინო შემდეგ ჟანგდება და მიკრობების საკვები ხდება.
კედლის სისქე დიდ ქვევრში რამდენიმე სანტიმეტრია. თიხის სითბოგამტარობა (≈ 0.8–1.2 ვტ/მ·K) ლითონისაზე ბევრად დაბალია, მაგრამ ქვევრის თერმულ რეჟიმს ძირითადად არა კედელი, არამედ გარშემო მიწა განსაზღვრავს — ამაზე „დუღილი ქვევრში" და „მარნის" გვერდებზე.
თიხაში არის კალციუმის, რკინის, კალიუმის და სხვა ელემენტების მინერალები. ცვილის ფენის მიუხედავად, ღვინო თიხასთან ნაწილობრივ კონტაქტშია, და ზოგი მკვლევარი ქვევრის ღვინის მინერალურ შემადგენლობაზე თიხის მცირე გავლენასაც აღნიშნავს. ეს საკითხი ჯერ კიდევ სრულად შესწავლილი არ არის.
ფუტკრის ცვილი გრძელჯაჭვიანი ცხიმოვანი მჟავებისა და სპირტების ეთერების, ნახშირწყალბადების და თავისუფალი ცხიმოვანი მჟავების ნარევია. ის 62–64 °C-ზე დნება, წყალში და ღვინოში არ იხსნება და ქიმიურად თითქმის ინერტულია — ღვინოს გემოს და სუნს არ აძლევს. ქვევრში ცვილი სამ ამოცანას ასრულებს:
1. ავსებს თიხის ფორებს და მიკრობზარებს, ამცირებს ღვინის შეწოვას კედელში.
2. ქმნის გლუვ ზედაპირს, რომელიც ადვილად ირეცხება და მიკრობებს თავშესაფარს არ აძლევს.
3. ამცირებს (მაგრამ ბოლომდე არ აჩერებს) ჟანგბადის და ტენის მოძრაობას კედელში.
ცვილის ფენა დროთა განმავლობაში ცვდება — განსაკუთრებით მექანიკური რეცხვისას და კირით დამუშავებისას. ამიტომ ქვევრს პერიოდულად, საჭიროებისამებრ, ხელახლა უსვამენ ცვილს: ქვევრს შიგნიდან ათბობენ (მაგალითად, ცეცხლით ან ცხელი ჰაერით), სანამ კედელი 70–100 °C-მდე გათბება, და გამდნარ ცვილს თხელ ფენად უსვამენ.
გარედან ქვევრს კირის ან კირ-ცემენტის ფენით ლესავენ. ეს ფენა კედელს მექანიკურად აძლიერებს და მიწაში ჩაფლული ქვევრის კედელს გარე ტენისგან და მიწის მიკროორგანიზმებისგან იცავს. ქვევრი მიწაში ჩაფლვისას გარშემო მიწით ან ქვიშა-კირის ნარევით ფენა-ფენა იტკეპნება, ასე რომ სავსე ქვევრის წნევას კედელი კი არა, გარშემო მიწა იჭერს. ეს მნიშვნელოვანია: 1000 ლიტრიან სავსე ქვევრში კედელზე მოქმედი წნევა ძირთან 0.15 ატმოსფეროს უახლოვდება, და ჩაუფლავი თიხის კედელი შეიძლება გასკდეს.
ქვევრის კვერცხისებრი ფორმა რამდენიმე ფიზიკურ უპირატესობას იძლევა:
• მრუდე ზედაპირი წნევას თანაბრად ანაწილებს — ისევე, როგორც კვერცხის ნაჭუჭი.
• დუღილისას CO₂-ის ბუშტები ცენტრში ადის, ღვინო კი კედლების გასწვრივ ჩადის — ჭურჭელში ბუნებრივი ცირკულაცია ჩნდება, რომელიც ტემპერატურას და ჭაჭასთან კონტაქტს ათანაბრებს.
• ვიწრო, წაწვეტებულ ძირში ნალექი მცირე ფართობზე, მაღალ ფენად იკრიბება. ღვინისა და ნალექის შეხების ფართობი მცირეა, ღვინის მოხსნისას კი ნალექი ნაკლებად ირევა.
• ვიწრო ყელი ღვინის ღია ზედაპირს ამცირებს: ზედაპირი, რომელიც ჰაერს ან ჭაჭის ქუდს ეხება, მოცულობასთან შედარებით მცირეა.
ზედაპირის და მოცულობის შეფარდება (S/V) ზომის ზრდასთან ერთად იკლებს — დიდი ქვევრი ღვინოს ერთ ლიტრზე ნაკლებ კედელს „აჩვენებს", ვიდრე პატარა. ამიტომ დიდ ქვევრში ღვინო უფრო სტაბილურ პირობებშია, პატარა ქვევრში კი კედლის გავლენა (ჟანგბადი, შეწოვა) მეტია.
ქვევრის ნომინალური მოცულობა მექვევრის შეფასებაა და ხშირად 10–20%-ით განსხვავდება რეალურისგან. ზუსტი მოცულობა წყლით შევსებით დგინდება: ვედროთი (ცნობილი მოცულობის) ან წყლის მრიცხველით. ამ დროს მოსახერხებელია „ჯოხის შკალის" შედგენაც: ყოველი 10 ვედროს შემდეგ ჯოხით გაზომე ცარიელი სიმაღლე და ჩაიწერე. ასეთი ცხრილით მერე ნებისმიერ დროს გაიგებ, რამდენი ღვინოა ქვევრში. ამ გვერდის კალკულატორი იგივეს მიახლოებით აკეთებს ფორმის მოდელით.
1. „მოცულობისა და გაზომვის" რეჟიმში შეიყვანე ქვევრის შიდა ზომები: სიღრმე ყელის კიდიდან ძირამდე, მაქსიმალური დიამეტრი, ყელის დიამეტრი და სიმაღლე, სადაც ქვევრი ყველაზე განიერია. შემდეგ შეიყვანე ცარიელი სიმაღლე — მანძილი კიდიდან ღვინის ზედაპირამდე. ნახავ ქვევრის მოცულობას, რამდენი ღვინოა მასში, რამდენ ლიტრს შეესაბამება 1 სმ ზედაპირთან და რამდენად სავსეა ქვევრი. გრაფიკი „ჯოხის შკალაა".
2. „კედლის" რეჟიმში შეიყვანე ქვევრის მოცულობა, კედლის სისქე, ცვილის მდგომარეობა, თიხის ფორიანობა და დაყოვნების ხანგრძლივობა. ნახავ, რამდენ ღვინოს შეიწოვს კედელი, რამდენი ჟანგბადი შევა ღვინოში კედლით და რამდენ SO₂-ს დახარჯავს, და შედარებას მუხის კასრთან.
3. „ფორმის" რეჟიმში შეიყვანე მოცულობა, ფორმა, ნალექის და ჭაჭის წილი. ნახავ ზედაპირის და მოცულობის შეფარდებას (სხვა ჭურჭელთან შედარებით), ნალექის ფენის სიმაღლეს, ჭაჭის ქუდის სისქეს და ღვინის ზედაპირის ფართობს.
• სიღრმე: სწორი ხის ჯოხი ჩაუშვი ქვევრის ცენტრში ძირამდე, ყელის კიდის დონეზე მონიშნე და გაზომე.
• მაქსიმალური დიამეტრი: ორი ჯოხი, რომლებიც ერთ ბოლოში ერთმანეთზეა მიმაგრებული, ჩაუშვი და განიერ ნაწილში გაშალე, სანამ კედლებს შეეხება; ამოიღე და გაზომე მანძილი ბოლოებს შორის. ან, თუ ქვევრი ჯერ არ არის ჩაფლული, გარშემოწერილობა გაზომე სანტიმეტრით, 3.14-ზე გაყავი და კედლის ორმაგი სისქე გამოაკელი.
• ყველაზე განიერი ადგილი ჩვეულებრივ სიღრმის 55–65%-ზეა ძირიდან.
• ყველაზე ზუსტი მეთოდი მაინც წყლით შევსებაა. გააკეთე ეს ერთხელ, ქვევრის რეცხვისას, და შეადგინე საკუთარი შკალა.
• ყოველი რეცხვის შემდეგ ფანრით დაათვალიერე შიდა ზედაპირი: თუ ცვილი ბევრგან ჩამოცვენილია და თიხა მოჩანს, ქვევრს ცვილის განახლება სჭირდება.
• ცვილი გამოიყენე მხოლოდ სუფთა, ბუნებრივი ფუტკრის ცვილი, პარაფინის და სხვა დანამატების გარეშე.
• ცვილის წასმა ქვევრის გათბობას საჭიროებს და ხანძარსაშიშია — პირველად გამოცდილი მეღვინის ან მექვევრის დახმარებით გააკეთე. ქვევრში ჩასვლამდე ის კარგად გაანიავე.
• თუ ახალ ქვევრში ღვინის დონე პირველ კვირებში იწევს, ეს კედლის მიერ შეწოვაა — ქვევრი სავსე შეინარჩუნე იმავე ღვინით.
1. ახალ, ცვილის გარეშე ქვევრში ღვინის დონე პირველ კვირებში თანდათან იწევს. რატომ?
გამომწვარი თიხის ფორიანობა 15–25%-ია. ცვილის გარეშე კედელი ღვინის საგრძნობ რაოდენობას შეიწოვს. ცვილი ფორებს ავსებს და შეწოვას თითქმის აჩერებს. ამიტომ ახალ ქვევრს შევსება სჭირდება.
2. რატომ არის ქვევრის ძირი ვიწრო და წაწვეტებული?
წაწვეტებულ ძირში ნალექი ვიწრო „კონუსში" იკრიბება. ღვინისა და ნალექის შეხების ფართობი მცირეა, ღვინოს მოხსნისას ნალექის აწევაც ძნელია.
3. რომელი ჭურჭელი „აჩვენებს" ღვინოს ყველაზე ნაკლებ კედელს ერთ ლიტრზე?
ზედაპირის და მოცულობის შეფარდება ზომის ზრდასთან ერთად იკლებს (∝ 1/R). დიდ ქვევრში ღვინო კედელთან ნაკლებად ურთიერთქმედებს და უფრო სტაბილურ პირობებშია.