მეღვინეობის ლაბორატორია

თავი VII · სენსორული მეცნიერება და დეგუსტაცია

გემოს აღქმა

ენაზე ღვინის გემოს ხუთი ძირითადი შეგრძნება ქმნის — ტკბილი, მჟავე, მწარე, მლაშე და უმამი, — პირის ღრუში კი სიმწკლარტე, ალკოჰოლის „სიცხე" და სხეული იგრძნობა. ეს შეგრძნებები ერთმანეთს ფარავს და აბალანსებს: შაქარი მჟავას არბილებს, მჟავა ტანინს ამძაფრებს, ალკოჰოლი სიტკბოს მატებს. როგორ შევაფასოთ ღვინის ბალანსი რიცხვებით.

ღვინის ანალიზი

ფარდობითი სიტკბო (საქაროზა = 1): ფრუქტოზა ≈ 1.3, გლუკოზა ≈ 0.7, გლიცერინი ≈ 0.5; ალკოჰოლი სიტკბოს აღქმას ზრდის (აქ ≈ +0.2 გ/ლ ექვივალენტი ყოველ % მოც.-ზე 10%-ის ზემოთ). ნარჩენი შაქარი = გლუკოზა + ფრუქტოზა + საქაროზა. ეტიკეტის კატეგორია ევროკავშირის წესით (რეგ. 2019/33): მშრალი ≤ 4 გ/ლ, ან ≤ 9, თუ მჟავიანობა (ღვინომჟავად) ≥ შაქარი − 2; ნახევრადმშრალი ≤ 12, ან ≤ 18, თუ მჟავიანობა ≥ შაქარი − 10; ნახევრადტკბილი ≤ 45; ტკბილი > 45. „აღქმული სტილი" შაქრისა და მჟავის შეფარდებით, pH-ის შესწორებით — გამარტივებული ორიენტირია.

აღქმული სიტკბო—გ/ლ
შაქარი / მჟავა—
ეტიკეტი (ევროკავშირი)—
აღქმული სტილი—

ფენოლები და მატრიცა

სიმწკლარტე ტანინების მიერ ნერწყვის ცილების დალექვით წარმოიქმნება: პირი „შრება" და „იჭიმება". მას ზრდის ტანინი და დაბალი pH (მჟავე ღვინოში ტანინი უფრო მკვეთრია), ამცირებს — შაქარი, პოლისაქარიდები და მანოპროტეინები (ისინი ტანინს „აფარებს"), ასევე ტანინების პოლიმერიზაცია დავარგებისას. სიმწარეს ფლავან-3-ოლების მონომერები და ალკოჰოლი იძლევა; სიტკბო მას ფარავს. ინდექსები საილუსტრაციოა: 1 ≈ შესამჩნევი, 2 ≈ ძლიერი, 3+ ≈ უხეში.

სიმწკლარტე—
სიმწარე—
ალკოჰოლის „სიცხე"—
ბალანსი—

ღვინის „სხეული"

სხეული (სისავსე) ღვინის სიბლანტეს, ალკოჰოლს, შაქარს, გლიცერინს და მშრალ ექსტრაქტს (არააქროლადი ნივთიერებები: მჟავები, ფენოლები, პოლისაქარიდები, მინერალები) უკავშირდება. სიბლანტის მოდელი მიახლოებითია: წყალი 1.0 მპა·წმ 20 °C-ზე, ეთანოლი ≈ +4.5% ყოველ % მოც.-ზე, გლიცერინი ≈ +0.23%, შაქარი ≈ +0.28% ყოველ გ/ლ-ზე, ტემპერატურა ≈ −2.5% ყოველ °C-ზე. სიბლანტის ცვლილება მხოლოდ ≈ 20–25%-იდან იგრძნობა — ამიტომ გლიცერინის 10 გ/ლ ღვინის სხეულს თითქმის ვერ ცვლის; ალკოჰოლი და ექსტრაქტი უფრო მნიშვნელოვანია. ტიპური ექსტრაქტი: თეთრი 17–22, ქარვისფერი 22–28, წითელი 25–32 გ/ლ.

სიბლანტე—მპა·წმ
სხეული—
გლიცერინის წვლილი—
ალკოჰოლი—

გემო და პირის შეგრძნებები

ის, რასაც ჩვეულებრივ „გემოს" ვეძახით, სამი სისტემის ერთობლივი შედეგია:

1. გემო — ენის და პირის ღრუს გემოვნების კვირტები, რომლებიც ხუთ ძირითად შეგრძნებას აღიქვამს: ტკბილს, მჟავეს, მწარეს, მლაშეს და უმამის.

2. ტაქტილური (სომატოსენსორული) შეგრძნებები — სიმწკლარტე, სიბლანტე, ტემპერატურა, CO₂-ის „ჩხვლეტა", ალკოჰოლის „სიცხე".

3. რეტრონაზალური ყნოსვა — ყლაპვისას პირიდან ცხვირში ასული არომატი. სწორედ ის ქმნის „გემოს" უმეტეს ნაწილს: ხილის, ხის ან ყვავილის „გემო" სინამდვილეში სუნია.

სიტკბო

ღვინის სიტკბოს ძირითადად ნარჩენი შაქარი — გლუკოზა და ფრუქტოზა — იძლევა. მათი სიტკბო განსხვავებულია:

ნივთიერებაფარდობითი სიტკბო (საქაროზა = 1)ღვინოში, გ/ლ
ფრუქტოზა≈ 1.2–1.70–150
საქაროზა1.0ჩვეულებრივ 0 (დოზაჟში)
გლუკოზა≈ 0.6–0.70–100
გლიცერინი≈ 0.55–12
ეთანოლიზრდის სიტკბოს აღქმას80–120

დუღილისას საფუარი გლუკოზას უფრო სწრაფად მოიხმარს, ამიტომ ნარჩენ შაქარში ფრუქტოზა ჭარბობს — და ღვინო უფრო ტკბილად იგრძნობა, ვიდრე მისი შაქრის რაოდენობიდან მოსალოდნელია. მშრალ ღვინოშიც გლიცერინი და ალკოჰოლი მცირე სიტკბოს აძლევს.

სიმჟავე და ბალანსი

სიმჟავეს წყალბადის იონები ($pH$) და ტიტრული მჟავიანობა ერთად განსაზღვრავს. მჟავა და ტკბილი ერთმანეთს ფარავს: მჟავე ღვინოში იგივე შაქარი ნაკლებად იგრძნობა. ეს ევროკავშირის ეტიკეტის წესებშიც აისახება (რეგ. 2019/33):

კატეგორიანარჩენი შაქარი, გ/ლ
მშრალი≤ 4, ან ≤ 9, თუ მჟავიანობა ≥ შაქარი − 2
ნახევრადმშრალი≤ 12, ან ≤ 18, თუ მჟავიანობა ≥ შაქარი − 10
ნახევრადტკბილი≤ 45
ტკბილი> 45

(მჟავიანობა — ღვინომჟავად, გ/ლ.) აღქმული სტილის შესაფასებლად ხშირად შაქრისა და მჟავის შეფარდებას იყენებენ, pH-ის შესწორებით — მაღალი pH-ის ღვინო ნაკლებად მჟავედ და, შესაბამისად, უფრო ტკბილად იგრძნობა.

სიმწკლარტე

სიმწკლარტე გემო არ არის — ეს ტაქტილური შეგრძნებაა. ტანინები ნერწყვის პროლინით მდიდარ ცილებს აკავშირებს და ლექავს; ნერწყვი კარგავს „საპოხ" უნარს და პირი „შრება", ლორწოვანი „იჭიმება". სიმწკლარტეს:

• ზრდის — ტანინის კონცენტრაცია, დაბალი pH, დაბალი ტემპერატურა, ტანინის მოლეკულების ზომა (გალოილირებული, წიპწის ტანინი უფრო უხეშია);

• ამცირებს — შაქარი, პოლისაქარიდები და მანოპროტეინები, ალკოჰოლი (ზომიერად), ტანინების პოლიმერიზაცია ანთოციანებთან (დავარგება).

სიმწარე

სიმწარეს ძირითადად ფლავან-3-ოლების მონომერები და მცირე ოლიგომერები (კატეხინი, ეპიკატეხინი) და ალკოჰოლი იძლევა. ერთი და იგივე ნაერთი შეიძლება ერთდროულად მწარეც იყოს და მწკლარტეც; პოლიმერიზაციით სიმწარე იკლებს, სიმწკლარტე კი გარკვეულ ზომამდე იზრდება. ქვევრის თეთრ ღვინოში, რომელიც ჭაჭაზე დაყენდა, მსუბუქი სიმწარე და სიმწკლარტე სტილის ნაწილია.

სხეული

სხეული (სისავსე) — ღვინის „წონის" შეგრძნებაა პირში. მას ალკოჰოლი, მშრალი ექსტრაქტი (მჟავები, ფენოლები, პოლისაქარიდები, მინერალები), შაქარი და გლიცერინი ქმნის. ღვინის სიბლანტე წყლისაზე ≈ 1.5–2-ჯერ მეტია, ძირითადად ალკოჰოლის გამო. მიუხედავად გავრცელებული წარმოდგენისა, ღვინის „ცრემლები" (ფეხები) ჭიქის კედელზე გლიცერინის არა, არამედ მარანგონის ეფექტის — ალკოჰოლის აორთქლებით გამოწვეული ზედაპირული დაჭიმულობის სხვაობის შედეგია, და ძირითადად ალკოჰოლზე მიუთითებს.

წყაროები

R. S. Jackson, „Wine Tasting: A Professional Handbook", 3rd ed. (2017); A. L. Waterhouse, G. Sacks, D. Jeffery, „Understanding Wine Chemistry" (2016) — ტანინი და სიმწკლარტე; H. Heymann, S. Ebeler (eds.), „Sensory and Instrumental Evaluation of Alcoholic Beverages" (2017); ევროკავშირის რეგულაცია 2019/33 (ტკბილობის კატეგორიები); International Riesling Foundation — Riesling Taste Profile. კალკულატორის ინდექსები საილუსტრაციოა.

როგორ გამოვიყენოთ ეს გვერდი

1. „სიტკბოსა და სიმჟავის" რეჟიმში შეიყვანე გლუკოზა, ფრუქტოზა, საქაროზა, გლიცერინი, ტიტრული მჟავიანობა, pH და ალკოჰოლი. ნახავ აღქმულ სიტკბოს (საქაროზის ექვივალენტში), შაქრისა და მჟავის შეფარდებას, ევროკავშირის ეტიკეტის კატეგორიას და აღქმულ სტილს. გრაფიკზე ეტიკეტის კატეგორიების საზღვრები და შენი ღვინო ჩანს.

2. „სიმწკლარტისა და სიმწარის" რეჟიმში შეიყვანე ტანინი, pH, ნარჩენი შაქარი, პოლისაქარიდები და ალკოჰოლი. ნახავ სიმწკლარტის, სიმწარის და ალკოჰოლის „სიცხის" ინდექსებს და ბალანსის შეფასებას. გრაფიკი აჩვენებს, როგორ იცვლება სიმწკლარტე pH-ის ±0.3-ით.

3. „სხეულის" რეჟიმში შეიყვანე ალკოჰოლი, გლიცერინი, შაქარი, შაქრის გარეშე ექსტრაქტი და ტემპერატურა. ნახავ სიბლანტეს და მის შემადგენელ ნაწილებს, სხეულის ინდექსს და გლიცერინის რეალურ წვლილს.

პრაქტიკული რჩევები

• მშრალ ღვინოში რამდენიმე გ/ლ ნარჩენი შაქარი მჟავე ღვინოს აბალანსებს — ეს ძველი ტექნიკაა თეთრი ღვინისთვის.

• ზედმეტად მწკლარტე წითელი ღვინო დროსთან ერთად რბილდება; ცილოვანი დამწმენდები (ჟელატინი, კვერცხის ცილა) ტანინს სწრაფად ამცირებს (იხ. IV თავი).

• დეგუსტაციისას ღვინო პირში ნახევარი წუთი შეაჩერე: სიმწკლარტე და სიმწარე ნელა ვლინდება, სიტკბო — სწრაფად.

• ღვინის „ცრემლები" ალკოჰოლზე მიუთითებს და არა ხარისხზე.

ინდექსები საილუსტრაციოა: ერთი და იგივე ღვინოს ადამიანები სხვადასხვაგვარად აღიქვამენ.

1. რატომ შეიძლება ღვინო 8 გ/ლ შაქრით ევროკავშირის წესით „მშრალი" იყოს?

ევროკავშირის რეგულაცია მჟავე ღვინოს უშვებს „მშრალად" 9 გ/ლ-მდე შაქრით, თუ ტიტრული მჟავიანობა შაქარს არაუმეტეს 2 გ/ლ-ით ჩამორჩება. ეს აღქმის კანონზომიერებას ასახავს: მჟავა სიტკბოს აბალანსებს.

2. რა ამცირებს ტანინის სიმწკლარტეს?

ეს ნივთიერებები ტანინს ნერწყვის ცილებთან დაკავშირებაში ეცილება ან მას „აფარებს". დაბალი pH, პირიქით, ტანინს უფრო მკვეთრს ხდის.

3. რატომ ვერ ცვლის გლიცერინი (≈ 8–10 გ/ლ) შესამჩნევად ღვინის სხეულს?

სიბლანტის შესამჩნევად შესაცვლელად გლიცერინი ≈ 25 გ/ლ უნდა იყოს. ღვინის სხეულს უფრო მეტად ალკოჰოლი, შაქარი და მშრალი ექსტრაქტი განსაზღვრავს. გლიცერინი მცირე სიტკბოს მატებს.