მეღვინეობის ლაბორატორია
ძმრის წარმოება / ძმრის ხარისხი და კანონი

თავი X · ძმრის წარმოება

ძმრის ხარისხი და კანონი

მზა ძმრის ხარისხი რამდენიმე რიცხვით განისაზღვრება: საერთო მჟავიანობა, ნარჩენი ალკოჰოლი, SO₂ და მძიმე ლითონები. საერთაშორისო ორიენტირებია Codex Alimentarius-ის ძმრის სტანდარტი და OIV-ის განმარტება ღვინის ძმრისთვის. ამ გვერდზე შემოწმება, დეფექტების დიაგნოსტიკა და პასტერიზაციის გაანგარიშებაა.

ძმრის ანალიზი

ზღვრები: Codex STAN 162-1987 — მჟავიანობა ღვინის ძმარში ≥ 60 გ/ლ, სხვაში ≥ 50 გ/ლ; ნარჩენი ალკოჰოლი ≤ 0.5% მოც. (ღვინის ძმარში ≤ 1%); SO₂ ≤ 70 მგ/კგ; ტყვია ≤ 1, რკინა ≤ 10, სპილენძი + თუთია ≤ 10 მგ/კგ. OIV (OIV-ECO 401-2012) ღვინის ძმრისთვის: მჟავიანობა ≥ 60 გ/ლ, ეთანოლი ≤ 4% მოც. ეტიკეტზე მჟავიანობა „X%"-ით მიეთითება (მინიმალური მჟავიანობა, დამრგვალებული მთელ რიცხვამდე). ძმრის ცალკე ქართული ტექნიკური რეგლამენტი ვერ მოვიძიეთ — მოქმედი მოთხოვნები სურსათის ეროვნულ სააგენტოში გადაამოწმე.

მჟავიანობა—%
ნარჩენი ალკოჰოლი—%
SO₂ და ლითონები—
ეტიკეტი—

სიმპტომები

მონიშნე ყველა სიმპტომი, რასაც ხედავ ან გრძნობ. ქულები საილუსტრაციო წონებითაა; დიაგნოზი მიმართულებას გაძლევს და ლაბორატორიულ ანალიზს არ ცვლის.

ყველაზე სავარაუდო—
მეორე ვერსია—
რა ვქნა—
ქულა—

თერმული დამუშავება

საილუსტრაციო მოდელი: ძმარმჟავა ბაქტერიებისთვის D₆₀ ≈ 1 წთ, z ≈ 7 °C, ანუ D(T) = D₆₀·10^((60 − T)/z); შემცირება = t / D(T). ძმრის მაღალი მჟავიანობა თერმულ მგრძნობელობას ზრდის. ძმრის ნემატოდები (Turbatrix aceti) 45–50 °C-ზე სწრაფად იღუპება. ტიპური რეჟიმები: 60–65 °C რამდენიმე წუთი ან ნაკადური 75–80 °C ~30 წმ. ზედმეტი სითბო არომატს (ეთილაცეტატი, აცეტოინი) აკარგვინებს და ფერს ამუქებს.

შემცირება—ლოგ
D ამ ტემპერატურაზე—წმ
საჭირო დრო—წთ
ნემატოდები—

საერთაშორისო ნორმები

ძმრის ძირითადი საერთაშორისო ორიენტირია Codex Alimentarius-ის ძმრის სტანდარტი (CODEX STAN 162-1987). ღვინის ძმრისთვის ცალკე განმარტება აქვს მიღებული ღვინის საერთაშორისო ორგანიზაციას (OIV-ECO 401-2012): ღვინის ძმარი ადამიანის მოხმარებისთვის ვარგისი პროდუქტია, რომელიც მხოლოდ ღვინის ძმარმჟავა დუღილით მიიღება.

მაჩვენებელიCodex STAN 162-1987OIV, ღვინის ძმარი
საერთო მჟავიანობა, ძმარმჟავაზეღვინის ძმარი ≥ 60 გ/ლ; სხვა ≥ 50 გ/ლ≥ 60 გ/ლ
ნარჩენი ალკოჰოლი≤ 0.5% მოც.; ღვინის ძმარი ≤ 1% მოც.≤ 4% მოც.
მჟავის წარმოშობამხოლოდ ბიოლოგიური დუღილითმხოლოდ ღვინის ძმარმჟავა დუღილით
SO₂≤ 70 მგ/კგ—
დარიშხანი; ტყვია≤ 1 მგ/კგ; ≤ 1 მგ/კგ—
რკინა; სპილენძი + თუთია≤ 10 მგ/კგ; ≤ 10 მგ/კგ—

Codex-ის მოთხოვნით ძმრის მჟავა მხოლოდ ბიოლოგიური დუღილით უნდა იყოს მიღებული — სინთეზური ძმარმჟავას დამატება დაუშვებელია. ეტიკეტზე ძმრის სახელში ნედლეული მიეთითება („X-ის ძმარი"; რამდენიმე ნედლეულისას — წილის კლებადობით), სახელთან ერთად კი საერთო მჟავიანობა — „X%", სადაც X მინიმალური მჟავიანობაა გ/100 მლ-ში, დამრგვალებული მთელ რიცხვამდე.

ევროკავშირში ღვინის ძმარი 1308/2013 რეგულაციის VII დანართის II ნაწილში ვაზის პროდუქტების ერთ-ერთ კატეგორიადაა ჩამოთვლილი, ხოლო ძმრის დეტალურ ხარისხობრივ მოთხოვნებს ხშირად წევრი სახელმწიფოების ეროვნული წესები ადგენს.

საქართველოში ძმრისთვის ცალკე ტექნიკური რეგლამენტი ვერ მოვიძიეთ; ძმარზე, როგორც სურსათზე, სურსათის უვნებლობისა და ეტიკეტირების ზოგადი მოთხოვნები ვრცელდება. თუ ძმრის გაყიდვას გეგმავ, მოქმედი მოთხოვნები სურსათის ეროვნულ სააგენტოსა და matsne.gov.ge-ზე გადაამოწმე. ეს გვერდი საინფორმაციოა და იურიდიულ კონსულტაციას არ ცვლის.

ღვინის ძმრის შემადგენლობა და ავთენტურობა

ღვინის ძმარი მხოლოდ ძმარმჟავას წყალხსნარი არ არის. მასში რჩება ღვინის მრავალი კომპონენტი: ღვინის მჟავა და კალიუმი, გლიცერინი, ფენოლური ნაერთები, მინერალები, ასევე აცეტიფიკაციის თანმდევი პროდუქტები — აცეტოინი, ეთილაცეტატი, აცეტალდეჰიდი. ეს ნივთიერებები ძმარს არომატს და „სხეულს" აძლევს და მისი წარმოშობის მაჩვენებელიცაა: გაზავებულ სინთეზურ ძმარმჟავას ისინი არ აქვს.

ავთენტურობის შესამოწმებლად ლაბორატორიები ფიქსირებულ მჟავიანობას, ექსტრაქტს, გლიცერინს, ღვინის მჟავასა და კალიუმს ზომავენ, ხოლო სინთეზური და ბიოლოგიური ძმარმჟავას გასარჩევად — სტაბილური იზოტოპების ანალიზს (¹³C, ²H). OIV-ის ძმრის ანალიზის მეთოდების კრებული საერთო, ფიქსირებული და აქროლადი მჟავიანობის, ალკოჰოლისა და სხვა მაჩვენებლების განსაზღვრის წესებს შეიცავს.

დეფექტები

1. ძმრის ნემატოდები (Turbatrix aceti) — ~1–2 მმ სიგრძის მრგვალი ჭიები, რომლებიც დაუპასტერიზებელ, ღია ჭურჭელში ვითარდება და ბაქტერიებით იკვებება. უვნებელია, მაგრამ ძმარი მღვრიე და მიუღებელი ხდება. გაფილტვრა და გაცხელება (50 °C-ზე ზევით) მათ აცილებს.
2. ჭარბი ბაქტერიული ცელულოზა — „დედის" ზრდა, ლორწოვანი მასა; ძმარი უნდა გაიფილტროს.
3. ზეჟანგვა — ეთანოლის ამოწურვის შემდეგ მჟავიანობა ეცემა (იხ. „ძმრის ბიოქიმია და მიკრობიოლოგია").
4. შეჩერებული აცეტიფიკაცია — სიცივე, SO₂, ზედმეტი ალკოჰოლი ან ცოცხალი ბაქტერიების ნაკლებობა.
5. ჭარბი ეთილაცეტატი — წებოს სუნი; ჩნდება დაბალ მჟავიანობაზე, როცა სხვა მიკროორგანიზმები აქტიურია.
6. აცეტალდეჰიდი — მკვეთრი „მწვანე ვაშლის" სუნი, ჟანგბადის ნაკლებობის ნიშანი.
7. საფუარის აფსკი და ობი — დაბალ მჟავიანობაზე; ობიანი ძმარი ჩვეულებრივ გადასაყრელია.
8. ლითონის კასი — რკინისა და სპილენძის მარილები ძმარს ამღვრევს და ამუქებს; ძმარი ლითონს ხსნის, ამიტომ მხოლოდ მინის, კერამიკის, ხის ან უჟანგავი ფოლადის ჭურჭელი გამოიყენება.
9. კოლოიდური სიმღვრივე — პექტინი, ცილები; დაწმენდა და გაფილტვრა.

პასტერიზაცია

მზა ძმარს ბაქტერიების, ნემატოდებისა და „დედის" ზრდის შესაჩერებლად ფილტრავენ და ხშირად აპასტერიზებენ. მიკროორგანიზმების თერმული სიკვდილი D და z მნიშვნელობებით აღიწერება:

$$D(T) = D_{ref}\cdot 10^{(T_{ref} - T)/z},\qquad \text{შემცირება} = \frac{t}{D(T)}$$

სადაც D — დრო, რომელშიც ცოცხალი უჯრედების რიცხვი 10-ჯერ მცირდება, z — ტემპერატურის მატება, რომელიც D-ს 10-ჯერ ამცირებს. კალკულატორი საილუსტრაციო მნიშვნელობებს იყენებს (D₆₀ ≈ 1 წთ, z ≈ 7 °C); ძმრის მაღალი მჟავიანობა ბაქტერიებს თერმულად უფრო მგრძნობიარეს ხდის. ტიპური რეჟიმებია 60–65 °C რამდენიმე წუთი ან ნაკადური 75–80 °C ~30 წამი. ზედმეტი სითბო აქროლად არომატს (ეთილაცეტატი, აცეტოინი) აკარგვინებს და ფერს ამუქებს, ამიტომ პასტერიზაციის შემდეგ ძმარი სწრაფად უნდა გაცივდეს.

შენახვა

მაღალი მჟავიანობის გამო ძმარი თავად არის კონსერვანტი და, სწორად შენახული, წლობით ძლებს. ღია ბოთლში შეიძლება ახალი „დედა" ან სიმღვრივე გაჩნდეს — ეს უვნებელია და გაფილტვრით სცილდება. ძმარი სავსე, მჭიდროდ დახურულ მინის ბოთლში, გრილ და ბნელ ადგილას ინახება.

წყაროები

Codex Alimentarius, Regional Standard for Vinegar (CODEX STAN 162-1987); OIV, Resolution OIV-ECO 401-2012 „Wine vinegar"; OIV, Compendium of International Methods of Analysis for Vinegars; ევროპარლამენტისა და საბჭოს რეგულაცია (EU) No 1308/2013, VII დანართი, II ნაწილი; S. Tesfaye et al., Wine vinegar: technology, authenticity and quality evaluation (Trends Food Sci. Technol., 2002); L. Solieri, P. Giudici (eds.), Vinegars of the World (Springer, 2009). დეფექტების წონები და პასტერიზაციის D/z მნიშვნელობები საილუსტრაციოა.

როგორ გამოვიყენოთ ეს გვერდი

1. „ნორმებთან შემოწმების" რეჟიმში აირჩიე ძმრის სახეობა და შეიყვანე ანალიზის შედეგები — მჟავიანობა, ნარჩენი ალკოჰოლი, SO₂ და ლითონები. ბარათები Codex-ისა და OIV-ის ზღვრებთან შედარებას აჩვენებს, ეტიკეტის ბარათი კი — მჟავიანობის მითითების ფორმას (მთელ რიცხვამდე ქვევით დამრგვალებით, რომ მითითებული მინიმუმი რეალურს არ აჭარბებდეს). დიაგრამაზე ყველა პარამეტრი ზღვრის პროცენტებშია.

2. „დეფექტების" რეჟიმში მონიშნე სიმპტომები: მიიღებ ყველაზე სავარაუდო დეფექტს, მეორე ვერსიას და რეკომენდაციას.

3. „პასტერიზაციის" რეჟიმში შეიყვანე ტემპერატურა, დაყოვნება და სასურველი შემცირება: მიიღებ ლოგარითმულ შემცირებას, საჭირო დროს და იმას, იღუპება თუ არა ნემატოდები.

მაგალითები

• ღვინის ძმარი, 6.3%, 0.4% ალკოჰოლი → ორივე ნორმას აკმაყოფილებს; ეტიკეტზე „6% მჟავიანობა".

• ღვინის ძმარი, 5.4% → „ღვინის ძმრის" სახელი არ ეკუთვნის (საჭიროა ≥ 6%).

• 65 °C, 2 წთ → ~10 ლოგ შემცირება (საილუსტრაციო), ნემატოდები იღუპება.

პრაქტიკული რჩევები

• ძმრის ნემატოდები შუქზე, გამჭვირვალე ბოთლში ჩანს — წვრილი, მოძრავი „ძაფები". აცეტიფიკაციის ჭურჭელი მარლით დაფარე და სისუფთავე დაიცავი.

• პასტერიზაციის შემდეგ ძმარი სწრაფად გააცივე და სავსე ბოთლებში ჩამოასხი.

• ლითონის ონკანები და ჭურჭელი ძმართან კონტაქტში არ გამოიყენო.

• გასაყიდად განკუთვნილი ძმრის მჟავიანობა და ნარჩენი ალკოჰოლი აკრედიტებულ ლაბორატორიაში გააზომინე.

1. რა მინიმალური მჟავიანობა მოეთხოვება ღვინის ძმარს Codex-ისა და OIV-ის მიხედვით?

ორივე ორგანიზაცია ღვინის ძმრისთვის ≥ 60 გ/ლ მჟავიანობას (ძმარმჟავაზე) ითხოვს; Codex სხვა ძმრისთვის ≥ 50 გ/ლ-ს.

2. რა არის „ძმრის გველები"?

ეს ~1–2 მმ სიგრძის მრგვალი ჭიებია; უვნებელია, მაგრამ ძმარს მღვრიეს და მიუღებელს ხდის. 50 °C-ზე გაცხელება და გაფილტვრა მათ აცილებს.

3. რას ნიშნავს ძმრის ეტიკეტზე „6%"?

Codex-ის მოთხოვნით ძმრის სახელთან ერთად მიეთითება მინიმალური საერთო მჟავიანობა (გ/100 მლ ძმარმჟავაზე) — „X%".